|محمدرضا جوادی یگانه| میراث بازیافته مشروطه
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی- دیدگاه؛ روز ۱۴ مرداد در تقویم ایران روزی به یادماندنی و پرافتخار است. این روز در سال ۱۲۸۵ هجری شمسی مصادف با ۱۹۰۶ میلادی، شاه قاجار، مظفرالدین‌شاه، فرمان مشروطیت را امضا کرد و به این ترتیب، جنبش مشروطه‌خواهی ایرانیان به ثمر نشست. این فرمان، نقطه عطفی در تاریخ معاصر ایران محسوب می‌شود که به تأسیس مجلس شورای ملی و تدوین قانون اساسی منجر شد.
مشروطیت، به معنای محدود کردن قدرت مطلقه پادشاه و ایجاد نهاد‌های دموکراتیک بود که راه را برای اصلاحات اجتماعی، سیاسی و اقتصادی باز کرد. فرمان مشروطیت نتیجه‌ی مبارزات طولانی و فداکاری‌های بسیاری از روشنفکران، علما و مردم عادی بود که در پی تحقق عدالت، آزادی و حاکمیت قانون بودند. این جنبش از تظاهرات و اعتراضات گسترده‌ای که در شهر‌های مختلف ایران نشأت گرفت و با همراهی گروه‌های مختلف اجتماعی از جمله تجار، علما، دانشجویان و زنان، به یک حرکت ملی تبدیل شد. شخصیت‌هایی، چون سید حسن تقی‌زاده، میرزا حسن رشدیه، ملک‌المتکلمین و بسیاری دیگر از بزرگان، نقش بسزایی در هدایت و پیشبرد این جنبش داشتند.
امضای فرمان مشروطیت، نویدبخش دورانی جدید در تاریخ ایران بود که با چالش‌ها و مشکلات بسیاری نیز همراه شد. اگرچه با مرگ مظفرالدین‌شاه و روی کار آمدن محمدعلی‌شاه، تلاش‌هایی برای لغو مشروطیت صورت گرفت، اما اراده‌ی مردم ایران برای حفظ دستاورد‌های این جنبش، نهایتاً به پیروزی مشروطه‌خواهان انجامید. این روز، یادآور اهمیت مبارزه برای آزادی، حقوق بشر و دموکراسی است و نقش تاریخی آن در شکل‌گیری ایران نوین هرگز نباید فراموش شود. «محمدرضا جوادی‌یگانه» جامعه شناس و استاد دانشگاه تهران در نشست «بزرگذاشت روز مشروط» سخنرانی خود را با عنوان «مشروطه به عنوان میراث بازیافته» ارائه کرده است.
مشروطه: تعابیر و چالش‌ها
برای مشروطه تعابیر گوناگونی ذکر شده‌است: خیالی، فانتزی و ناکام، مکتوم، نارس، وارونه، تلخ و معلق. این تعابیر نشان می‌دهد که هنوز به یک وفاق دست نیافته‌ایم. من از تعبیر «مشروطه تازه‌یافته» استفاده می‌کنم، به معنای احیا شده و بازیافته شده. مشروطه بخشی از تاریخی است که برای اکنون به جا گذاشته‌ایم و امروز یکی از محدود نقاط وفاق در جامعه ایران است.
اختلاف‌نظر‌ها درباره میراث مشروطه
جمهوری اسلامی و سلطنت‌طلبان هر کدام دیدگاهی متفاوت به پسامشروطه دارند. جمهوری اسلامی آن را استبداد می‌پندارد و سلطنت‌طلبان به دولت‌سازی و دموکراسی. اما هیچ‌کس میراث مشروطه را انکار نمی‌کند. سوال این است که از چه زمانی مشروطه اینقدر مورد وفاق قرار گرفته است؟
نگاه تاریخی به مشروطه
فیلم «ستارخان» علی حاتمی که در سال ۱۳۵۱ ساخته شد، تبریز، مشروطه و ستارخان را بسیار تلخ و سیاه نشان می‌دهد. این فیلم در تهران اکران عمومی شد و بعد از چند روز از پرده برداشته شد. تا دهه اول و دوم قرن گذشته، مشروطه به عنوان بخشی از تاریخ ایران دیده نمی‌شد. در ۲۴ مرداد ۱۳۵۶ محمدرضا پهلوی گفت: «مشروطیت در ایران اتحاد ملی ایجاد نکرد، بلکه نفوذ خارجی تولید و موجب تقسیم ایران شد» مشروطه انکار نمی‌شد، اما تجربه موفقی تلقی نمی‌شد.
برگرفته از سخنرانی جوادی‌یگانه در خانه اندیشمندان علوم انسانی
* دیدگاه صرفا بازتاب‌دهنده نظرات اساتید، محققان و پژوهشگران در حوزه‌های مختلف تاریخ معاصر است و مرکز اسناد انقلاب اسلامی بر آنست از این طریق فضای نقد و گفتگوی علمی را فراهم نماید. انتشار این مطالب به معنای رد یا تایید محتوای مورد نظر نیست.
