از جمله رخدادهای تاریخ معاصر ما که مناقشه‌برانگیز است و فصل اساسی در تاریخ ما ایجاد کرده عهدنامۀ ترکمانچای است. در وجهی از تاریخ‌­نگاری معاصر این معاهده را ننگین خوانده و مبنایی برای حمله به کل تاریخ ایران در دورۀ قاجار شده است. در روزگاری دیگر اما آن را به‌مثابه اقدامی مهم و بهینه از سوی دیپلماسی ایرانی برای حفاظت از ایران قلمداد کرده‌­اند.با وجود این چندی است که یک گفتار سیاسی حولِ روایت این رویداد شکل گرفته است. محمدجواد ظریف وزیرخارجۀ اسبق ایران در چند سخنرانی­ و صحبت، متکی به همین انگاره، ترکمانچای را نه یک معاهدۀ ننگین، بلکه یک اقدام عمل‌گرایانه و مناسب قلمداد کرد. این نوشتار بیش‌ از آنکه در صدد پاسخ به این جدال باشد، سودای شفاف‌کردن وضعیت تصمیم عهدنامۀ ترکمانچای را دارد. در واقع مسئله بازشناسی لحظۀ ترکمانچای است.

در روزگار جنگ، امر ملی بیش از هر زمان دیگری معنای خود را در حفظ ایران، پاسداری از هویت و تمدن ایرانی و عبور از اختلاف‌ها در سایه وحدت ملی می‌یابد. عطاالله مهاجرانی در این سخنرانی با تأکید بر ضرورت وحدت فرماندهی و تقدم منافع ملی بر رقابت‌های سیاسی، حمله به ایران را تعرضی به تاریخ، فرهنگ و سرمایه علمی کشور می‌داند و بر این باور است که ماندگاری ایران، بیش از هر چیز، به پیوند میان فرد و ملت و مسئولیت مشترک ایرانیان در پاسداری از سرزمین و آینده آن وابسته است.

جنگ در ایران به هیچ وجه اولین باری نیست که سیاست‌گذاران آمریکایی محدودیت‌های قدرت آمریکا را درک نکرده‌اند.  سرهنگ هری سامرز، عضو هیئت نمایندگی ایالات متحده که به مسائل پس از جنگ در ویتنام رسیدگی می‌کرد، کتابی مهم با عنوان «درباره استراتژی: تحلیلی انتقادی از جنگ ویتنام» نوشت. نکته کلیدی او ساده بود: محدودیت‌هایی برای قدرت آمریکا وجود دارد که با هزینه گزافی نادیده گرفته می‌شوند.

روبیو در سفر به آکروپولیس می‌خواهد با ارجاع به جنگ‌های ایران و یونان بر سعی واشنگتن برای بازتولید گفتمان «تقابل شرق و غرب» و بازسازی پیوند‌های گسسته شده میان ایالات متحده و اروپا بکوشد. بااین‌حال، استفاده از روایت‌های مجعول و بی‌پایه تاریخی برای حل مسائل پیچیده بین‌المللی امروزی، با انتقاد‌های متعددی روبه‌رو شده است.

روبیو و آمریکا تلاش می‌کنند نبرد امروز خود با ایران را در تداوم نبردی تصویر کنند که از ۴۸۰ سال قبل از میلاد مابین ایران و یونان رخ داده است. درحالی که بخش دیگری از تاریخ را نمی‌گوید و آن دلیل لشکرکشی خشایارشا به آتن در آن زمان است. در حقیقت شاه ایران در پاسخ به حمله یونانی‌ها به سارد در سال ۴۹۸ پیش از میلاد، این لشکرکشی را انجام داد. اتفاقاً تمدن ایرانی و یونانی طی هزاران سال ارتباط نزدیک و تنگاتنگی داشتند. چنین تلاشی شاید برای مقاصد استراتژیک آمریکا فوایدی داشته باشد، اما در مقابل احساسات ملی‌گرایانه زیادی را در ایران برانگیخته و نشان می‌دهد آمریکا و تمدن غرب الان تنها با جمهوری اسلامی مشکل ندارند بلکه یک مشکل تاریخی و دیرینه با هویت ایرانی دارند.

آیا ممکن است یک ملت در جنگ پیروز شود، اما در صلح شکست بخورد؟ نگاهی به جنگ‌های سده نوزدهم میلادی و رویارویی ایران و روسیه، ما را با حقیقتی تلخ روبه‌رو می‌کند: «پیروز میدان، اما بازنده صلح». از سقوط سیسیانوف تا خدعه گودویچ و نقش تاریک انگلیس در عهدنامه گلستان؛ در این مقاله بررسی می‌کنیم که چگونه روسیه با استفاده از نقشه «صلح‌های دروغین»، توان نظامی ایران را گرفت و تاریخ را به نفع خود تغییر داد.

در اواخر تابستان ۱۳۴۲، در بسیاری از شهر‌های ایران جشن‌هایی برپا شد که قرار بود آغاز فصل تازه‌ای در زندگی روستاییان باشد. هزاران کشاورز و دهقان در این مراسم، اسناد مالکیت زمین‌هایی را که در چارچوب اصلاحات ارضی به نامشان شده بود، از حکومت پهلوی دریافت کردند. پیامد مهم این سیاست، تغییر چهره جامعه ایران بود. اصلاحات ارضی نه به‌تنهایی عامل انقلاب بود و نه می‌توان پیامد‌های متفاوت آن را در یک حکم خلاصه کرد، اما سیاستی که قرار بود با تغییر مناسبات روستا به تحکیم پایه‌های سلطنت کمک کند، هم روستا را نابود کرد و هم شهر را به هم ریخت.

خروج اخیر آمریکا از شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد را نباید رویدادی تعیین‌کننده یا خسارتی بزرگ برای سازوکار حقوق بشر جهانی دانست. اقدام اخیر واشنگتن در اعلان خروج از شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد، پس از انتشار گزارش‌های بین‌المللی درباره حملات به اهداف غیرنظامی (از جمله گزارش کمیته حقیقت‌یاب سازمان ملل درباره حمله به مدرسه شجره طیبه در میناب و تلفات غیرنظامیان)، نشان‌دهنده یک الگوی آمریکایی تکراری برای فرار از پاسخگویی بین‌المللی است. واشنگتن پیش از این هم این شورا را تحریم یا از آن خارج شده بود و البته حضور یا عدم حضور کشوری که ساختار آن بر پایه نقض سیستماتیک حقوق بشر شکل گرفته، تأثیری بر اعتبار واقعیت‌های حقوق بشری ندارد.

امروز درست زمانی که جهان در حال گذار از نظم قبلی به نظم جدید است و سوژۀ تاریخ‌ساز غربی فاعلیت خود را در چالش می‌بیند، دو تاریخ و دو سوژه تاریخی در برابر هم ایستاده است. یکی سوژۀ تاریخی غرب مدرن که تلاش می‌کند تاریخ مدرنیته و استعمار را تمهید کند و توسعه دهد و دیگری سوژۀ ایرانی است که تلاش می‌کند خود را از تاریخ استعمار برهاند و در مسیر تاریخی ایران رو به جلو، پیش برود.

هیچ‌یک از معاهدات اصلی ایران و شوروی در سال‌های ۱۹۲۱، ۱۹۳۱، ۱۹۳۵ و ۱۹۴۰، سهم عددی ۵۰ درصدی برای ایران از مساحت یا بستر و زیر‌بستر خزر تعیین نکرده‌اند. اما از این واقعیت نیز نمی‌توان نتیجه گرفت که ایران در رژیم تاریخی خزر فاقد حقوق برابر یا جایگاه حقوقی ویژه بوده است.