شیخ تقریب

پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ آیت‌الله محمد واعظ زاده خراسانی(1395-1304) از چهره‌­های برجسته عالم تشیع در حوزه تقریب مذاهب است. وی توانست گام‌های مؤثری در جهت وحدت اسلامی بردارد. تأسیس مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، برگزاری کنگره‌های وحدت و ایجاد دانشگاه مذاهب اسلامی بخشی از اقدامات ماندگار اوست.

تاریخ اندیشه تقریب مذاهب اسلامی در دوران معاصر همواره با شخصیت‌ها و جریان‌های اثرگذاری همراه بوده که در جهت وحدت‌بخشی میان مسلمانان گام‌های اساسی برداشته‌اند. در این میان، رویکرد مصلحانه و خردمندانه بزرگان دینی، همچون مرحوم آیت‌الله‌العظمی بروجردی و شاگردان برجسته او، نقشی کلیدی در شکل‌گیری و گسترش این تفکر ایفا کرده است. این متن برشی از تلاش‌های یکی از مهم‌ترین چهره‌های تقریب مذاهب، یعنی آیت‌الله استاد واعظ‌زاده خراسانی را روایت می‌کند؛ عالمی که با درک صحیح از موقعیت مسلمانان در جهان معاصر، از ورود به مسائل اختلاف‌برانگیز پرهیز کرد و به جای آن، بر اشتراکات و تقویت جایگاه علمی اهل‌بیت(ع) تأکید نمود.

این رویکرد از یک‌سو ریشه در تفکر ژرف و آینده‌نگر آیت‌الله بروجردی داشت که استاد واعظ‌زاده را به سمت راهکارهای عملی برای تحقق وحدت اسلامی هدایت کرد و از سوی دیگر، متأثر از تجربه‌های تاریخی مصلحانی چون سید جمال‌الدین اسدآبادی و محمد عبده بود که اتحاد مسلمانان را عامل مهمی برای عزت و پیشرفت امت اسلامی می‌دانستند. در این زمینه، تأسیس نهادهایی همچون مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی و اقدامات ماندگاری مانند کنگره‌های وحدت اسلامی، تلاش برای حضور علمای شیعه در محافل علمی اهل‌سنت و ایجاد دانشگاه مذاهب اسلامی، جلوه‌هایی از فعالیت‌های هدفمند استاد واعظ‌زاده خراسانی است که در این متن به آن اشاره شده است.

اهمیت این اقدامات در آن است که در زمانه‌ای که جهان اسلام با چالش‌های متعددی چون تفرقه مذهبی و اختلافات سیاسی روبه‌رو بوده، تلاش‌های اندیشمندان تقریبی به‌ویژه در راستای پرهیز از موضوعات حساس و اختلاف‌برانگیز و تمرکز بر همگرایی علمی و فرهنگی، بیش از پیش ضرورت پیدا می‌کند. این متن نه‌تنها مروری بر زندگی و اقدامات استاد واعظ‌زاده است، بلکه نشان‌دهندۀ جایگاه استراتژیک وحدت در اندیشۀ عالمان بزرگ شیعه و ضرورت استمرار این حرکت در عصر حاضر است.

یکی از برکت‌های ارتباط نزدیک و پیوسته استاد با مرحوم آیت‌الله‌العظمی بروجردی، آشنایی با اندیشه تقریب مذاهب اسلامی و شخصیتی همچون حاج محمدتقی قمی بود. این عالم بزرگ، با حمایت آیت‌الله بروجردی ارتباطات خوب و اثر‌بخشی را با افرادی همچون شیخ محمود شلتوت برقرار کرده بود. به گفته استاد، مجله رسالة‌الاسلام با حمایت مالی آیت‌الله بروجردی انتشار می‌یافت. مرحوم قمی پیوسته از راهنمایی‌ها و ارشادات معظم‌له در رسیدن به نتایجی مطلوب، از جمله فتوای مشهور شلتوت در جواز عمل اهل‌سنّت به فقه شیعه بهره‌مند بود. استاد می‌گفت آیت‌الله بروجردی همیشه سفارش می‌کرد که در گفت‌وگو با اهل‌سنّت متعرض مسئلۀ خلافت نشوید. معتقد بود اولاً در حال حاضر در جهان اسلام، خلافت مطرح نیست و مدعی ندارد؛ بنابراین با فرض قانع‌شدن اهل‌سنّت به حقانیت خلافت بلافصل امیرالمؤمنین، نتیجه‌ای برای نسل امروز حاصل نمی‌شود. همه کشورهای اسلامی به‌صورت حکومت سلطنتی یا جمهوری اداره می‌شوند و ما نمی‌توانیم با اثبات خلافت به‌عنوان حق اهل‌بیت دستاوردی داشته باشیم. ایشان اصرار داشت به شأن و جایگاه علمی اهل‌بیت توجه کنید و نظرها را نسبت به این مقام و موقعیت جلب کنید.

استاد که به تعبیر آیت‌الله تسخیری و مولوی اسحاق مدنی، یک ولاییِ قرص و یک تقریبیِ قرص و مظهر تعادل و توازن بود، مکرر می‌گفت این نگاه آیت‌الله بروجردی نگاهی کارساز و نتیجه‌بخش است و ما باید بکوشیم با طرح مسائل علمی و پرهیز از ورود به موضوعات اختلاف‌برانگیز در نزدیک‌کردن دیدگاه‌های علمای فریقین قدم برداریم.

پیروی از این دیدگاه، آگاهی دقیق از فعالیت‌ها و آثار علمی و فعلی سرمداران تقریب همچون سید جمال‌الدین اسدآبادی و محمد عبده در رویکردها و حضور در کنگره‌های مختلف، با محوریت وحدت و تقریب مذاهب اسلامی موجب شد استاد در مهر ۱۳۶۹، رهبری معظم انقلاب حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای را متقاعد کنند که لازم است نهادی رسمی برای تلاش در حوزۀ وحدت اسلامی تشکیل شود.

این پیشنهاد و درخواست با استقبال خوب ایشان روبه‌رو شد و مسئلۀ تقریب برای نخستین بار در تاریخ اسلام، جایگاهی قانونی و رسمی یافت. همچنین رهبری معظم طی حکمی آیت‌الله استاد واعظ‌زاده را به‌عنوان نخستین دبیرکل مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی منصوب نمودند. در صفحات پایانی، تصویر این حکم را که شخصاً از استاد برای تهیۀ نسخه‌ای از آن دریافت نمودم، مشاهده خواهید کرد.

این مسئولیت به مدت یازده سال یعنی تا سال ۱۳۸۰ش که استاد از سمت دبیرکلی استعفا کرد ادامه داشت. از مهم‌ترین اقدامات استاد در این دوره، برگزاری منظم کنگرۀ سالانۀ وحدت، شرکت در اجلاس‌های مشابه در کشورهای اسلامی و عضویت در اتحادیۀ علمای مسلمین و تأسیس دانشگاه مذاهب اسلامی بود. استاد تا پایان عمر به‌عنوان عضو مجمع عالی تقریب باقی بود، در تصمیم‌گیری‌های آن نقش داشت و در نشست‌های سالانۀ آن شرکت می‌کرد.

اتحادیۀ علمای مسلمین تشکیلاتی شبیه مجمع جهانی تقریب، با هدایت و مدیریت شیخ قرضاوی از علمای برجستۀ جهان اهل‌سنّت، مقیم در کشور قطر بود که استاد به‌عنوان معاون دبیرکل (الامین‌العام) در جلسات آن شرکت می‌کرد. استاد در پی اظهار نظری غیرعلمی و اتهام‌زنی شیخ قرضاوی به شیعه، رسماً به این‌گونه اظهار نظرها اعتراض کرد و اعلام نمود به همین علت در جلسات اتحادیه شرکت نخواهد کرد و از مسئولیت خود کناره گرفت.

ایشان در چند نوبت از اقدام خود به‌عنوان حرکتی مهم یاد کرد و اظهار داشت: از آقای تسخیری خواسته‌ام به‌جای من قبول مسئولیت کند و این سنگر را که حضور عالمی شیعه در جمع علمای اهل‌سنّت است، رها نکند.

منبع: شیخ تقریب(درنگی در زندگی و خدمات علمی آیت الله استاد محمد واعظ زاده خراسانی)، بنیاد پژوهش­های اسلامی، 1396.