حساسیت ساواک نسبت به «درس‌هایی از مکتب تاریخ و سنگ آسیای سیاست» نوشته باستانی پاریزی
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ سندی از گزارش‌های تدوین‌شده توسط ساواک در دوران حکومت پهلوی بر جای است که به یادداشت «حسن صدر» از افراد جبهه ملی در نشریه خواندنیها می‌پردازد. تأثیرپذیری حسن صدر از یکی از نوشته‌های دکتر باستانی پاریزی و انعکاس آن در متن صدر باعث به میان آمدن نام او و تأثیر احتمالی‌اش بر یادداشت‌هایی از این دست است. ساواک به‌عنوان دستگاه امنیتی، وظیفه رصد و پایش فعالیت‌های سیاسی، اجتماعی، و فرهنگی افراد و جریان‌های مختلف را بر عهده داشت. تحلیل ارائه‌شده در این سند نشان‌دهنده حساسیت ساواک نسبت به محتوای رسانه‌ها و ارتباط آن با گرایش‌های سیاسی نویسندگان است. این سند نه‌تنها از اهمیت تاریخی برخوردار است، بلکه بازتاب‌دهنده نوع نگاه دستگاه امنیتی حکومت پهلوی به فعالیت‌های روشنفکران، نویسندگان، و فعالان سیاسی در آن زمان است. بررسی چنین اسنادی می‌تواند به فهم بهتر فضای سیاسی و اجتماعی ایران در دهه‌های پیش از انقلاب اسلامی کمک کند.
در متنی که توسط حسن صدر به تأثیرپذیری از باستانی پاریزی نوشته شده، الگوی حکمرانی سیاسی در کشورها به دو نوع دموکراتیک و مطلقه – مستبده تقسیم می‌شود که برای هر کدام از آن‌ها مشخصات و ویژگی‌هایی وجود دارد.
متن سند:
سازمان اطلاعات و امنیت کشور
درباره حسن صدر:
محترماً به عرض می‌رساند در شماره ۳۵ مورخ ۳۰/۱۰/۴۶ مجله خواندنیها مقاله‌ای تحت عنوان «آنان که از دادگری به تنگ آمده‌اند، بیدادگری را چگونه تحمل خواهند کرد؟» به قلم نام‌برده بالا درج گردیده که خلاصه آن به شرح زیر به عرض می‌رسد:
نویسنده قبل از شروع مطالب، اشاره به نوشته‌های دکتر باستانی پاریزی در همین مجله تحت عنوان «درس‌هایی از مکتب تاریخ و سنگ آسیای سیاست» نموده که در آن دنیا ناپایدار و غیرقابل‌اعتماد شناخته شده است.
حسن صدر نوشته آقای دکتر باستانی پاریزی را خلاصه‌ای از تاریخ مشرق‌زمین دانسته و عقاید شخص خود را به‌دنبال آن چنین بیان می‌دارد:
حکومت‌های موجود بر دو قسم هستند؛ اول، حکومتی که تمام قدرت‌ها را در یک نقطه متمرکز ساخته و حکومتش مطلقه و مستبده است؛ و دوم، حکومت دموکراسی. مقاله باستانی را مربوط به نوع اول حکومت شناخته است.
در حکومت مستبده، مقربان امروز با این‌که از فردای خود ایمن نیستند، باز هم لطف و عنایت مرکز قدرت را برای خود همیشگی می‌دانند و با جدیت تمام، مظاهر حکومت قانون و موانع استقرار دیکتاتوری را از میان برمی‌دارند. در حالی‌که در حکومت دوم، اگر کسانی مقصر شناخته شوند، حد‌اکثر روی نیمکت منتقدین و مخالفین و یا در صدر صف اقلیت می‌نشینند و دارایی آنان مصادره نمی‌شود و از حرمتشان کاسته نمی‌گردد.
نظریه:
نام‌برده بالا در گذشته از فعالین جبهه ملی بوده و سال گذشته با تعهدی که از وی اخذ شده، با اشتغال به کارش در دادسرای تهران موافقت شده است. تصور می‌رود درج مقاله مزبور ناشی از همان افکار سابق او باشد که با اغتنام فرصت مبادرت به نوشتن آن نموده است..
