جیمی کارتر در ایران؛ از جزیره ثبات تا شتاب انقلاب

پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ در واپسین سال‌های دهه ۱۹۷۰ میلادی ایران یکی از مهم‌ترین متحدان ایالات متحده در خاورمیانه به‌شمار می‌رفت. جایگاه ژئوپلیتیک ایران، نقش آن در تأمین انرژی غرب و موقعیتش در برابر اتحاد جماهیر شوروی ایران را به ستون اصلی سیاست مهار آمریکا تبدیل کرده بود. جیمی کارتر در حالی وارد تهران شد که سیاست حقوق بشری او در تقابل آشکار با واقعیت حمایت از حکومت‌های اقتدارگرا قرار داشت. سفر دی‌ماه ۱۳۵۶، بیش از آن‌که حامل اصلاح باشد تلاشی برای حفظ نظم موجود بود. نظمی که در سطح جامعه ایرانی به‌سرعت در حال فروپاشی بود. [۱]

از نگاه واشنگتن، ایران نقشی فراتر از یک متحد منطقه‌ای داشت، زیرا همزمان نقش ژاندارم خلیج فارس، سد نفوذ شوروی و تضمین‌کننده جریان نفت را ایفا می‌کرد. سایروس ونس آشکارا تأکید داشت که منافع ژئوپلیتیک، حتی در دوران شعار‌های حقوق بشری اولویت سیاست خارجی آمریکا در قبال ایران است. [۲] سفر کارتر بخشی از یک تور خارجی نه‌روزه بود که در شب سال نوی میلادی انجام شد. این سفر در شرایطی صورت گرفت که اعتراضات سیاسی، مذهبی و دانشجویی در ایران به‌طور محسوس در حال گسترش بود، اما با این حال ارزیابی آمریکا از وضعیت اجتماعی ایران همچنان خوش‌بینانه و مبتنی بر گزارش‌های نهاد‌های رسمی رژیم پهلوی باقی مانده بود. [۳]

کارتر در ضیافت کاخ نیاوران ایران را جزیره ثبات در منطقه‌ای آشوب‌زده خواند و ثبات را مرهون رهبری شاه دانست [۴]. این سخنرانی به‌سرعت در رسانه‌های داخلی بازتاب یافت و به نماد حمایت بی‌قیدوشرط آمریکا از محمدرضا شاه تبدیل شد. این توصیف نه بازتاب واقعیت اجتماعی ایران بلکه نوعی دلگرمی سیاسی به شاه بود. در همان روز‌ها نشانه‌های نارضایتی عمومی، اعتراضات دانشجویی و فعالیت‌های نهضت اسلامی آشکارا در جریان بود. حتی برخی رسانه‌های خارجی حذف کامل موضوع حقوق بشر از سخنان کارتر را نشانه‌ای از غلبه منافع استراتژیک بر اصول اعلامی دانستند. [۵]

انتظار رژیم پهلوی از این سفر تقویت اقتدار و کاهش فشار اجتماعی بود، اما واکنش‌ها مسیری معکوس طی کرد. تجمع‌های پراکنده ضدآمریکایی در تهران و دیگر شهر‌ها شکل گرفت و نگرانی نهاد‌های امنیتی افزایش یافت. [۶]برخلاف تصور، تهدید متوجه آمریکاییان نبود، بلکه خشم عمومی متوجه نماد‌های وابستگی رژیم بود.

دانشگاه‌ها، به‌عنوان کانون مخالفت با حکومت نقش محوری در اعتراضات ایفا کردند و تعطیلی سه‌روزه دانشگاه‌ها و گسترش تجمعات دانشجویی نخستین واکنش سازمان‌یافته به سفر کارتر بود. [۷]اعتراضات از محیط دانشگاه فراتر رفت و به خیابان‌های مرکزی تهران کشیده شد. این موج اعتراضی محدود به تهران نماند. در شهر‌هایی مانند بابل نیز اعتراضات دانش‌آموزی شکل گرفت و همزمان دانشجویان ایرانی مقیم آمریکا در لس‌آنجلس و واشنگتن با راهپیمایی و تجمع مقابل کاخ سفید مخالفت خود را با حمایت واشنگتن از شاه آشکار کردند. [۸]امام خمینی (ره) این اعتراضات را «رفراندوم» علیه رژیم پهلوی توصیف کردند و تأکید داشتند که ملت با تعطیلی و تظاهرات، عدم مشروعیت سلطنت را اعلام کرده است. [۹]ایشان تعبیر جزیره ثبات را نمونه‌ای از خطای محاسباتی آمریکا دانستند. خطایی که تنها ده روز بعد با قیام ۱۹ دی قم برملا شد.

حمایت آشکار کارتر شاه را در اتخاذ رویکردی تهاجمی‌تر مصمم کرد. انتشار مقاله توهین‌آمیز علیه امام خمینی (ره) در روزنامه اطلاعات مستقیماً به قیام خونین قم انجامید و چرخه‌ای از اعتراضات زنجیره‌ای را فعال کرد. [۱۰] این اقدام، نقطه‌ای برگشت‌ناپذیر در مسیر سقوط رژیم بود.

سفر جیمی کارتر به ایران، که با هدف نمایش ثبات و استمرار اتحاد انجام شد، اما در عمل به عاملی برای تشدید بحران مشروعیت حکومت پهلوی تبدیل گردید. سخنرانی کارتر و تشبیه ایران به جزیره ثبات نه‌تنها نتوانست واقعیت اجتماعی ایران را پنهان کند بلکه شکاف میان ادراک آمریکا و تجربه زیسته جامعه ایرانی را عیان ساخت. واکنش‌های مردمی، اعتراضات دانشجویی و در نهایت قیام ۱۹ دی قم نشان داد که این سفر به‌جای تحکیم وضع موجود به شتاب‌دهنده‌ای در مسیر انقلاب بدل شد. طوفانی که کمتر از یک سال بعد، رژیم پهلوی را برای همیشه از صحنه تاریخ حذف کرد.

منابع

[۱]ایران در خاطرات جیمی کارتر، نشر مرکز اسناد انقلاب اسلامی، صص ۲۰–۲۱.

[۲]خاطرات دو سفیر، مقاله سایروس ونس، ص ۴۶۳–۴۶۶.

[۳]خاطرات ویلیام سولیوان، ص ۲۷.

[۴]روزنامه اطلاعات، ۱۱ دی ۱۳۵۶.

[۵]خواندنی‌ها، شماره ۱۷، ۱۷ دی ۱۳۵۶.

[۶]آمریکا در بند، پیر سالینجر، ص ۱۸.

[۷]گزارش تعطیلی دانشگاه‌ها، دی ۱۳۵۶.

[۸]گزارش خبرگزاری فرانسه از اعتراضات داخل و خارج ایران، دی ۱۳۵۶.

[۹]صحیفه امام خمینی (ره)، بیانیه‌های دی ۱۳۵۶.

 [۱۰]محمدی، منوچهر، مروری بر سیاست خارجی ایران در دوران پهلوی، نشر دادگستر، ۱۳۷۷.