درخواست جمعیت نوگرای دینی از شاه برای رعایت آداب ماه رمضان

پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ پس از شهریور ۱۳۲۰، واکنش در برابر فضای ضد دینی حاکم، به شکل‌گیری نخستین تشکل‌های مذهبی انجامید. «انجمن تبلیغات اسلامی» به‌دست عطاءالله شهاب‌پور تأسیس شد تا در برابر موج مادی‌گرایی و ترویج افکار غیردینی، به‌ویژه در میان جوانان، بایستد. هم‌زمان، «جامعه تعلیمات اسلامی» به‌همت شیخ عباسعلی اسلامی پدید آمد که هدف اصلی آن، آموزش قرآن و مفاهیم دینی به نسل جدید و تأسیس مدارس اسلامی در سراسر کشور بود.

در چنین بستری، «اتحادیه مسلمین» در سال ۱۳۲۴ توسط حاج شیخ مهدی سراج انصاری بنیان نهاده شد. انصاری که خود از روحانیان نوگرا و آشنا با علوم روز بود، تجربه زیستی در عراق و همکاری با نشریات مذهبی را داشت. او پیش از این، «جمعیت مبارزه با بی‌دینی» را برای مقابله با افکار کسروی راه‌اندازی کرده بود. اتحادیه مسلمین که بعد‌ها به «اتحادیه مسلمین ایران» شهرت یافت، با هدف وحدت مسلمانان و دفاع از اسلام در برابر ایدئولوژی‌های رقیب مانند کاپیتالیسم و کمونیسم پا به عرصه گذاشت. هسته مرکزی این اتحادیه را چهره‌های سرشناسی همچون آیت‌الله سید محمود طالقانی، سرهنگ احمد اخگر و نصرت‌الله نوریانی تشکیل می‌دادند. این تشکل با انتشار نشریه «مسلمین» و سپس تأسیس «سازمان جوانان مسلمین» برای جذب نسل جدید، دامنه فعالیت خود را گسترش داد. یکی از ویژگی‌های برجسته این اتحادیه، نگاه فراملیتی و دینی به مسائل جهان اسلام بود؛ به‌طوری که نسبت به سرنوشت مسلمانان فلسطین، کشمیر، الجزایر و مراکش حساسیت نشان می‌داد و آن را نه از دریچه ناسیونالیسم، بلکه به مثابه یک وظیفه دینی دنبال می‌کرد.

با آغاز نهضت ملی شدن نفت، اتحادیه مسلمین وارد عرصه سیاسی شد و با وجود تفاوت‌های فکری با جریان ملی، به‌دلیل مبارزه با استعمار انگلیس، از دکتر مصدق و آیت‌الله کاشانی حمایت کرد. این اتحادیه برگزاری جلسات هفتگی و بحث درباره مسائل روز را به ابزاری برای آگاه‌سازی مردم تبدیل کرده بود. در انتخابات مجلس هفدهم نیز با معرفی نامزد و حمایت از نمایندگان همسو، در صحنه سیاسی حضور فعال داشت. در جریان کودتای نافرجام ۲۵ مرداد ۱۳۳۲، اتحادیه با صدور بیانیه‌ای از مصدق پشتیبانی کرد. اما مهم‌ترین اقدام سیاسی این تشکل در واپسین روز‌های پیش از کودتای ۲۸ مرداد، تلاش برای ایجاد ائتلافی میان احزاب ملی و مذهبی بود. هدف از این ائتلاف، مقابله با نفوذ روزافزون حزب توده و حفظ دستاورد‌های نهضت ملی بود. سراج انصاری، مؤسس اتحادیه، با آگاهی از اختلافات، پیشنهاد تمرکز بر اصول مشترک یعنی حفظ استقلال کشور و تقویت روحیه دینی و ملی را مطرح کرد، اما این تلاش با وقوع کودتا ناکام ماند.

پس از کودتا، فضای بسته سیاسی، مجال فعالیت را از اتحادیه مسلمین گرفت. اعضا تصمیم گرفتند فعالیت خود را صرفاً به امور دینی محدود کنند و نشریه «مسلمین» نیز پس از انتشار چند شماره تعطیل شد. سرانجام از سال ۱۳۳۵ به بعد، دیگر اثری از فعالیت این اتحادیه دیده نشد.

در یک نگاه کلی، اتحادیه مسلمین در دهه ۱۳۲۰، به‌عنوان یک تشکل دینی تأثیرگذار، با رویکردی فرهنگی و اجتماعی و با درک ضرورت حضور سیاسی، به دنبال احیای هویت دینی جامعه و مقابله با جریان‌های فکری رقیب بود. بررسی عملکرد این تشکل نشان می‌دهد که برخلاف تصور رایج، نیرو‌های مذهبی آن دوره نه تنها منفعل نبودند، بلکه با هوشمندی و درک عمیق از شرایط، به دنبال ایفای نقش مؤثر در سرنوشت کشور بودند و در این راه، گاه از دیگر کنشگران سیاسی نیز پیشروتر و واقع‌بینانه‌تر عمل می‌کردند.

نامه‌های جمعیت اتحاد مسلمین درباره ماه مبارک رمضان

براساس اسناد ارائه شده، درخواست‌های «جمعیت اتحاد مسلمین» در رابطه با ماه مبارک رمضان را می‌توان در محور‌های عملیاتی و نظارتی زیر دسته‌بندی کرد:

جلوگیری از روزه‌خواری علنی: درخواست صریح برای برخورد شدید و جلوگیری از هرگونه تظاهر به روزه‌خواری در اماکن عمومی از جمله مساجد، میهمان‌خانه‌ها، قهوه‌خانه‌ها و نقاط تجمع مردم.
تعطیلی و تطهیر مراکز منکر: تقاضای تعطیلی فوری مراکز «لهو و لعب» و اماکن مربوط به شرب خمر و قمار.
پاکسازی میخانه‌ها: درخواست برای «تطهیر میخانه‌ها» و برخورد با مراکز فروش و مصرف مسکرات در طول ماه رمضان.
صدور ابلاغیه به قوای انتظامی: درخواست از نخست‌وزیر برای صدور دستورات اکید به وزارت کشور، شهربانی و کلانتری‌ها جهت نظارت دقیق بر اجرای این شعائر.
رعایت شعائر در تریبون‌های رسمی: پیشنهاد به شاه برای اینکه در جلسات تلاوت قرآن و خطبه‌های نماز جمعه، «حفظ شعائر مقدسه اسلام» سرلوحه بیانات و منظور نظر قرار گیرد.
کنترل مراکز خدماتی: نظارت بر قهوه‌خانه‌ها و اماکنی که پتانسیل شکستن حرمت ماه رمضان را دارند.
بازگشت به سنت‌های مذهبی: تأکید بر حفظ رسوم ملی و شعائر مذهبی مشابه آنچه در سال‌های ابتدایی سلطنت انجام می‌شده است.

بنابر چنین مقدمه‌ای، در ادامه متن اصلی درخواست این حزب از شخص شاه و نخست وزیر در ماه رمضان سال ۱۳۲۴ خورشیدیخورشیدی درخصوص باید‌ها و نباید و لزوم رعایت امورات در ماه مبارک رمضان از نظر می‌گذرد:

الْإِسْلَامُ یَعْلُوا وَ لَا یُعْلَی عَلَیْهِ جمعیت اتحاد مسلمین دفتر مرکزی تهران تاریخ: ۲۳ شعبان ۱۳۶۳ [قمری]

بسم الله الرحمن الرحیم پیشگاه اعلیحضرت همایون محمدرضا شاه پهلوی شاهنشاه ایران خلدالله ملکه و سلطانه

معروض آستان همایونی می‌داریم؛ ماه مبارک رمضان نهمین سال سلطنت اعلیحضرت همایونی نزدیک و قاطبه مسلمین خاصه جمعیت اتحاد مسلمین مرکز انتظار دارند چنانکه در رمضان سال گذشته بشارت از سال اول کشوردار آن اعلیحضرت حفظ رسوم ملی و شعائر مقدسه مذهبی اسلام میان رعایت گردید، در این رمضان المبارک هم توجهات مخصوصه شاهانه معطوف این مهم بشود و مؤکداً به مقام منیع نخست‌وزیری یادآور و به وزارت جلیل کشور و دایره شهربانی ابلاغ مطاع شاهانه شرف صدور یابد تا با نهایت جدیت و علاقه در حفظ شعائر اسلامی کوشا باشند و شدیداً از منهیات و محرمات و تظاهر به روزه‌خواری جلوگیری به عمل آورده و به تطهیر میخانه‌ها، قهوه‌خانه‌ها، مراکز لهو و لعب، شرب و قمار و مراکز منکر فوراً اقدام فرمایند. چون توجهات مخصوصه اعلیحضرت همایونی نسبت به امور اسلامی موجب دعاگوئی قاطبه مردم و اتباع شاهانه می‌گردد، جمعیت اتحاد مسلمین امیدوار است در جلسات تلاوت قرآن و خطبه‌های جمعه و منبر وعظ و خطابه ماه مبارک صیام علاقه منتهای شاهانه را در حفظ شعائر مقدس اسلام سرلوحه منظور و بیان خود قرار دهند. با تقدیم ادعیه و احترامات فائقه بقاء دولت شاهانه مورد مسئلت جمعیت اتحاد مسلمین است.

الْإِسْلَامُ یَعْلُوا وَ لَا یُعْلَی عَلَیْهِ جمعیت اتحاد مسلمین دفتر مرکزی تهران تاریخ: ۲۸ شعبان ۱۳۶۳ [قمری]

بسم الله الرحمن الرحیم خاطر خطیر مقام منیع نخست‌وزیر ایران دامت شوکته

اصلاح جامعه و تعمیم معارف یگانگی راه نجات و تنها راه سعادت و رستگاری جاوید می‌باشد. از طرفی فقر اخلاقی که بیش از پیش در مد نظر عموم آشکار و با کمال تأسف مایه هرگونه بدبختی و مانع رسیدن به مقصود است، اصلاح حقیقی اخلاق جاوید باشد کاری است کوتاه، امری غیرممکن است و با استقامت و صبر می‌باید وجدان جامعه را بیدار و به شاهراه حقیقی اخلاقی سوق داد. مگر اینکه در سایه حکومت راکد و وسیع نعمتی از طریق ودیعه انبیای عظام علیهم‌السلام پیرو حق و متکی به قوانین و دستورات الهی گردیم، در این صورت زمان کمتر و رنج تعلیم و آموزش بسیار ناچیز خواهد شد. خوشبختانه و شکرانه حس سبحانی و تعالی، همانا قوانین و سنن اسلامی در این کشور رواج داشته و در هر گوشه و کنار این مرز و بوم ستاره‌های درخشنده بشر حقایق و ترویج طریقه شریفه حنیفه اسلامیه مشغول و افراد را هر کجا با شناخت و امر سنن و دستورات مقدسه آشنا می‌باشند. لکن در سنوات اخیره با نظر و از طرف بعضی کانون‌های ناصالحه قدرت معمول گردیده در ترویج حقایق اسلام و پیشرفت فرهنگی و مذهبی و بیدار وجدان و ایمان ملی کارشکنی عمدی معمول و در نتیجه ضعف اخلاقی عمومی و پایبند شهوات و بالمال برخورد با مفاسد پیدا شده و گرایش و آزادی غیرمترقبه (فرنگ‌مآبی مفرط) عموم مسلمین را به هیجان آورده و از طریق وعظ و خطابه و کنفرانس و تبلیغ و فراهم آوردن مجالس، اشتباهات جامعه را دائماً برای تنویر دینی و وجدانی سوق می‌دهند. از جمله این مجامع که سوابق صحیح حضرتعالی و سابقه جمعیت اتحاد مسلمین است که برای پیشبرد مقصود مقدس خود در نشر معارف حقه اسلامیه کوشا بوده و خواهد بود و با نهایت خرسندی خاطر نسبت به حکومت جناب‌عالی کاملاً خوشبین بوده و مخصوصاً با توجه به شخصیت عالی که مقدم بر هر چیز عنصری اخلاقی و ملی است نسبت به پیشرفت امور ملی و اصلاح جامعه با دیده دقت نگریسته و امیدوار است این خوشبینی را همیشه ادامه دهد. و، اما منظور هیئت مقدس بر حق از این یادآوری و نظریات و آن اینکه جمعیت اتحاد مسلمین از مقام منبع نخست‌وزیری تقاضا دارد طبق انتظاری که برای اولین مرتبه در حکومت ملی آن جناب به مقتضای فرارسیدن ماه مبارک صیام دستورات اکید به وزارت کشور و مقامات صالحه از قبیل شهربانی و کلانتری‌ها صادر فرمایند تا از هرگونه تظاهر به روزه‌خواری در مساجد و میهمان‌خانه‌ها و قهوه‌خانه‌ها و نقاط تجمع عمومی کاملاً جلوگیری شود و اماکن لهو و لعب، شرب و منکر تعطیل گردد و با این تصمیم شریف محبوبیت خود را کما‌فی‌السابق در اجتماع بیفزایند.

با استحضار مقامات عالی خدمات خاشعه و ادعیه را تقدیم می‌داریم