مروری بر اهمیت دفاعی جزایر تنگه هرمز
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ تنگه هرمز دارای تعداد زیادی جزیره کوچک و بزرگ است که در مالکیت کشور‌های ساحلی آن (ایران و عمان) قرار دارند. در بخش جنوبی تنگه و در انتهای شبه‌جزیره رئوس‌الجبال جزایر کوچک مسندم، سلامه، بناتها، قویین کوچک و بزرگ،ام‌الفیارین و ... وجود دارند که عموماً صخره‌ای و سنگی و دارای شیب تندند و صخره‌ها عمدتاً لخت و به جز در بعضی دره‌ها غیرقابل زیست‌اند و امکانات ایجاد بندرگاه و توسعه اقتصادی و اجتماعی در آنها فراهم نیست. این جزایر که در قلمرو حاکمیت کشور عمان قرار دارند، صرفاً به منظور کنترل و نظارت بر تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز از اهمیت استراتژیک برخوردارند و بعضاً نیز به‌عنوان پایگاه‌های نظامی و عملیاتی و کنترلی درآمده‌اند.
در بخش مرکزی و شمالی تنگه هرمز، چند جزیره بزرگ وجود دارد که همگی در قلمرو حاکمیت کشور ایران قرار دارند. مهم‌ترین آنها عبارتند از: قشم، لارک، هرمز، هنگام، ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک. این جزایر اولاً از حیث حاکمیت بر آبراه بین‌المللی تنگه هرمز و کنترل آن از ارزش استراتژیک بالایی برخوردارند، ثانیاً امکانات خوبی را برای دفاع از کرانه‌های جنوبی ایران، به‌ویژه محور استراتژیک بندرعباس ـ سیرجان و نیز تنگه هرمز فراهم می‌کنند. سپهبد حاجی‌علی رزم‌آرا در کتاب «جغرافیای نظامی ایران» درباره اهمیت جزایر خلیج فارس می‌گوید: «جزایر جنوب قطعاتی است از پیکر کشور که در دریای پهناور فارس قرار گرفته، این قطعات کوچک برای سلامت و حفاظت کشور پر ارزش و قیمتی است؛ خاصه آنکه یگانه راه آزادی ایران از دریای فارس و مصونیت و سیادت این دریا در دست این جزایر است.»
در ادامه نوشتار به‌طور جداگانه به موقعیت، ویژگی‌ها و اهمیت دفاعی جزایر محدوده تنگه هرمز می‌پردازیم.
قشم
بزرگترین جزیره خلیج فارس است که ۱۴۹۱ کیلومتر مربع مساحت دارد و حدود ۲.۵ برابر دومین جزیره بزرگ خلیج فارس یعنی بحرین است (مساحت بحرین: ۵۹۸ کیلومتر مربع). همچنین جزیره قشم پرجمعیت‌ترین جزیره خلیج فارس است و همواره نیروی زمینی و دریایی در آن مستقر بوده است و در نتیجه ساختمان‌های نظامی متعددی در قشم، سوزا و باسعیدو وجود دارند. این جزیره دارای یازده لنگرگاه کوچک و بزرگ است و ناو‌ها قادرند از کناره آن به سمت جزیره هنگام حرکت کنند. در جنگ جهانی اول، بنادر این جزیره مورد استفاده کشتی‌های جنگی و غیرجنگی انگلستان قرار گرفت. این جزیره از لحاظ داشتن منابع آب شیرین ـ که یکی از مشکلات بزرگ جزایر خلیج فارس است ـ اهمیت خاصی دارد و کشاورزی نیز در آن قابل توسعه می‌باشد. جزیره قشم به لحاظ موقعیت جغرافیایی، وسعت، ارتفاعات ساحلی و خلیج‌ها، طول ساحل، شکل، خوداتکایی در منابع آب و خاک و غیره، از اهمیت استراتژیک مهمی برخوردار است. این جزیره پیکان‌شکل می‌تواند به‌عنوان مرکز عملیات نظامی دریایی با کشتی‌های جنگی سطحی و زیردریایی و واحد‌های عملیاتی زمینی در ساحل هرمزگان و واحد‌های عملیاتی سایر جزایر پیرامون، نقش مهمی را در حفاظت و دفاع از سواحل جنوبی کشور، محور استراتژیک بندرعباس به داخل فلات ایران و از همه مهم‌تر دفاع از تنگه استراتژیک هرمز به عهده داشته باشد.
لارک
این جزیره که پیشرفته‌ترین نقطه حاکمیت دولت جمهوری اسلامی ایران در تنگه هرمز است، در فاصله ۱۶ مایلی از بدنه کشور ایران قرار دارد. به دلیل فقدان آب شیرین، جمعیت بسیار کمی در دو سکونتگاه «تیاب» و «کوه بالا» در آن زندگی می‌کنند؛ زیرا جزیره دارای گنبد‌های نمکی و آب شور است. ساکنان این جزایره از طریق ماهیگیری و ارتباط تجاری با سواحل جنوبی تنگه ارتزاق می‌کنند و ارتباط آنها بیشتر با جزیره سلامه در عمان است. ارتفاعات داخلی جزیره و موقعیت جغرافیایی آن در تنگه، این جزیره را به صورت تکیه‌گاه و خط مقدم دفاع از تنگه هرمز درآورده است. این جزیره به کمک جزایر پیرامون آن یعنی هنگام و هرمز، نقش دفاعی از شهر بندرعباس را نیز به عهده دارد.
هرمز
قدمت تاریخی فعالیت‌های اقتصادی ـ تجاری و نظامی این جزیره باعث اهمیت و اشتهار آن در سطح جهانی شده است. این جزیره که به استان هرمزگان و تنگه هرمز هویت اسمی داده است، همیشه مورد طمع قدرت‌های جهانی بوده است. تا آنجا که آلفونس دالبوکرک دریانورد پرتغالی طی نامه‌ای به پادشاه پرتغال چنین نوشت: «اعلیحضرتا! اگر جهان، چون انگشتری باشد، هرمز نگین آن است و برای تسلط بر هندوستان و راه‌های آبی آن تسلط بر سه نقطه الزامی است: ۱) جزیره هرمز در دهانه خلیج فارس، ۲) تسخیر و تصرف عدن برای نگهداری از تنگه باب‌المندب، ۳) تنگه مالاکا در منتهی‌ا‌لیه مجمع‌الجزایر سنگاپور.» و اساساً از همین رو در سال ۱۵۰۷ میلادی (۸۸۶ شمسی) بیان داشت: «هر دولتی که بر سه تنگه هرمز، باب‌المندب و مالاکا تسلط داشته باشد، بر جهان مسلط خواهد بود.»
ساکنان این جزیره عمدتاً ماهیگیر هستند و دو سوم آنها شیعه و یک سوم از جمعیت آن شافعی می‌باشند. این جزیره به لحاظ موقعیت جغرافیایی، مرتفع‌بودن، سابقه تاریخی، داشتن جمعیت وفادار و ایثارگر و امکان نزدیک‌شدن ناو‌های بزرگ به یک کیلومتری ساحل جنوبی آن، از اهمیت خاصی برای جمهوری اسلامی ایران برخوردار است.
هنگام
این جزیره در ۱۴ مایلی فلات ایران و در ۲ کیلومتری حاشیه جنوبی قشم قرار دارد. جزیره هنگام بخشی از سیستم دفاعی کرانه ساحلی خلیج فارس و تنگه هرمز را تشکیل داده است و می‌تواند مبدأ عملیات دریایی و تکیه‌گاه مناسبی برای زیردریایی‌ها باشد. جزیره هنگام اتکا یا موضع مقدمی برای جزیره قشم است و از لحاظ تاکتیکی دفاع از آن به دو صورت دوردست و نزدیک ممکن است: دفاع دور به منزله ایجاد مزاحمت برای عابران تنگه هرمز و پیشگیری از ورود ناو‌های دشمن به داخل خلیج فارس و دفاع نزدیک به منظور حفاظت از خود جزیره؛ بنابراین این جزیره کلید هرمز است و باید در طرح‌های دفاعی کشور به آن توجه خاصی مبذول شود. به همین دلیل این جزیره در گذشته نیز مورد توجه کشور‌های استعمارگر بوده است، چنانکه محمدعلی سدیدالسلطنه کبابی نویسنده کتاب «بندرعباس و خلیج فارس» می‌نویسد: «اروپاییان مسندم و هنگام، هر دو را کلید خلیج فارس گویند.»
ابوموسی
این جزیره مابین بندر لنگه و دبی قرار دارد و دارای شکل ذوزنقه‌ای است و بلندترین ارتفاع آن به نام حلوا، حدود ۱۱۰ متر است که به‌عنوان راهنمای ملوانان مورد استفاده قرار می‌گیرد. جزیره ابوموسی آب شیرین و امکانات غذایی محلی ندارد و عمدتاً متکی به ارتزاق از خارج جزیره است. از نظر سیاسی، جزو حاکمیت دولت ایران است. از نظر جمعیتی در ابوموسی دو جامعه جمعیتی وجود دارد: یک گروه ایرانی‌های غیربومی هستند که برای خدمات نظامی، عمرانی و دولتی در جزیره سکونت دارند و گروه دوم تجمع ساکنین کرانه جنوب غربی جزیره است که عمدتاً ایرانی‌الاصل‌اند، ولی خود را تبعه کشور امارات متحده عربی می‌دانند (شارجه) و ارتباط آنها با کشور مزبور برقرار است و ماهیانه مستمری قابل‌توجهی به آنها پرداخته می‌شود و هر هفته یک کشتی از امارات تحت نظارت فرمانداری ابوموسی برای آنها آب و مواد خوراکی و وسایل می‌آورد و یک «شرطه‌خانه» تابع پلیس امارات که در جزیره واقع است، مسئولیت انتظامی این گروه را به عهده دارد. این جزیره به همراه جزایر تنب، تکیه‌گاه‌های دفاعی خوبی برای تنگه هرمز و نقاط کنترلی و نظارتی خوبی بر کریدور‌های دریایی خلیج فارس برای ایران‌اند. به علاوه اینکه این جزایر سکو‌های دیده‌بانی و کنترلی خوبی برای سواحل جنوبی خلیج فارس محسوب می‌شوند و حاکمیت بر آنها موجب تقویت قدرت کنترل منطقه از حیث نظامی ـ سیاسی و تجاری می‌شود. امروزه قدرت‌های منطقه و فرامنطقه‌ای از تسلط جمهوری اسلامی ایران بر جزایر استراتژیک ابوموسی و تنب بزرگ و کوچک نگران‌اند و در سالیان اخیر پافشاری واهی امارات متحده عربی به‌عنوان یکی از طرفداران غرب و آمریکا در منطقه خلیج فارس در ادعا بر این جزایر، در این راستا ارزیابی می‌شود.
تنب بزرگ و تنب کوچک
این دو جزیره که در فاصله ۱۲ کیلومتری از یکدیگر واقع شده‌اند، حاصل فعالیت‌های تکنونیکی تشکیلات نمکی‌اند. بلندترین ارتفاع تنب بزرگ ۵۷ متر و تنب کوچک ۳۵ متر است؛ سکنه بومی تنب بزرگ مهاجرت کرده‌اند و در حال حاضر بخشی از ساختمان‌های شیلات و سایر تأسیسات جزیره مورد استفاده نیرو‌های نظامی مستقر در جزیره قرار می‌گیرد. این دو جزیره به همراه ابوموسی، بخشی از سیستم دفاعی و حفاظتی تنگه هرمز و کرانه‌های جنوبی کشور را تشکیل می‌دهند و به علاوه موقعیت جغرافیایی آنها در عمق آب‌های خلیج فارس و همچنین در داخل دو کریدور رفت و برگشت طرح تفکیک تردد بین‌المللی کشتی‌ها، آنها را از اهمیت استراتژیک خاصی برخوردار کرده است.
منبع
حافظ‌نیا، محمدرضا و ربیعی، حسین (۱۳۹۴). خلیج فارس و نقش استراتژیک تنگه هرمز، ویراست دوم، چاپ یازدهم، تهران: انتشارات سمت، صص ۲۰۳ ـ ۲۱۴.
