ناتوانی رضاشاه در صیانت از خلیج‌فارس
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ اواخر دوره قاجار و آغاز سال‌های سلطنت پهلوی اول، خلیج فارس عرصه رقابت‌های فشرده نظامی و سیاسی قدرت‌های فرامنطقه‌ای، به‌ویژه انگلستان بود. انگلیس که از پیش‌تر نفوذ خود را در بنادر جنوبی ایران و مسیر‌های دریایی خلیج فارس تثبیت کرده بود، همواره با حضور ناو‌های جنگی و تجاری خود، نظارت غیررسمی بر مراودات این منطقه اعمال می‌کرد. آنچه از لابه‌لای اسناد این دوره برمی‌آید، تداوم همین ناتوانی در سال‌های حکومت رضاشاه است. دولتی که با وجود ادعای اراده‌ای آهنین برای تمرکز قدرت و یکپارچه‌سازی کشور، در برابر سلطه دریایی و نظامی بریتانیا در خلیج فارس عملاً هیچ قدرتی نداشت و قادر به صیانت از آب‌های سرزمینی و بنادر جنوبی خود نبود.
اسناد بازمانده از وزارت داخله (کشور) و مکاتبات نظامی در سال ۱۳۰۶ش، مؤید این امر مهم است. برای مثال در اسناد، ورود یک کشتی جنگی انگلیسی به بندر بوشهر بدون هماهنگی و اطلاع قبلی، نه به عنوان یک تجاوزِ قابل پیگرد، بلکه به مثابه اتفاقی عادی و روزمره تلقی می‌شود که دولت مرکزی تنها می‌تواند آن را «استحضار» کرده و حداکثر درخواست اطلاعاتی بفرستد. واکنش زنجیره‌ای و فوری از تهران تا شیراز و اصفهان در این اسناد، نه نشانه قدرت دولت ایران، که گواه عجز ساختاری و آگاهی تلخِ مقامات ایرانی از نفوذ بلامنازع انگلیس در خلیج فارس است.
با بازخوانی این سه سند، هم ماهیت «سلطه آرام» و مستمر بریتانیا آشکار می‌شود و هم مشخص می‌گردد که دولت رضاشاه با همه جاه‌طلبی‌هایش تا چه اندازه از تحدید این سلطه ناتوان بوده و صرفاً به نظاره، رصد و پرسشگری محدود می‌مانده است.
سند شماره ۱:
وزارت داخله
اداره امور سیاسی
به تاریخ ۲۵ مهر ۱۳۰۶
خیلی فوری است
وزارت جلیله جنگ - ارکان حرب محترم کل قشون
از قراری که حکومت بنادر تلگرافاً راپرت می‌دهد در ۲۴ مهرماه یک فروند کشتی جنگی متعلق به دولت انگلیس بدون خبر [!]به بندر بوشهر وارد و اظهار می‌شود برای سرکشی به چراغ‌های بحری [=فانوس‌های دریایی] به آن حدود آمده است و موقع مراجعت کشتی مزبور هم به محمره [=خرمشهر]یا بمبئی معلوم نیست. مراتب محض استحضار آن وزارت جلیله اشعار گردید.
امضاء [حسین سمیعی]
سند شماره ۲:
ارکان حرب کل قشون
نمره ۲۷۵۳
تاریخ۲۶/۷/۶
شیراز
فوری است
امیر محترم لشگر جنوب
طبق راپرت حکومت بنادر به وزارت داخله ۲۴ مهر یک فروند کشتی جنگی انگلیس بدون اطلاع وارد بندر بوشهر و اظهار می‌شود جهت سرکشی چراغ‌های بحری آمده است. موقع مراجعت کشتی مزبور هم معین نیست. علیهذا مقتضی است قدغن فرمایید اسم کشتی را با سایر توضیحات لازمه اعلام و همچنین معلوم دارند که جهاز مذکور از کدام نقطه آمده و در آنجا مشغول چه کار است و از موقع معاودت آن چه اطلاعی حاصل است.
از طرف کفیل
سند شماره ۳:
ارکان حرب کل قشون
مرموزات
کشف تلگراف امیرلشگر جنوب از اصفهان
نمره وارده ۲۹۳۸
تاریخ وصول ۱۳۰۶/۷/۲۸
فوری است
کفالت محترم ارکان حرب کل قشون
عطف به نمره ۲۷۵۳ طبق اطلاعاتی که از ساخلوی بنادر رسیده کشتی مزبور که موسوم به لوپ می‌باشد جدیداً وارد خلیج نشده بلکه کشتی مزبور با کشتی «ترایید» از کشتی‌های جنگی انگلیس و از چندین سال قبل تاکنون اغلب در خلیج فارس گردش و هرچند روزی را در یکی از بنادر جنوبی متوقف [شده است.]اخیراً لیله ۲۵ مهر در بندر بوشهر لنگه انداخته و از قرار مذکور مشغول تهیه فرودگاه جهت چهار فروند طیاره انگلیسی در دریا می‌باشد. جدیدالورود بودن کشتی مذکور را ساخلوی مزبور تکذیب و خاتمتاً اطلاع می‌دهد به قراری که افواهاً مسموع می‌گردد یک فروند کشتی جنگی بزرگ به خلیج فارس خواهد آمد. ساعت ۱۱ صبح ۷/۲۸ - نمره ۶۱۸
امیرلشگر جنوب - محمود آیرم
