محرم از نگاه سازمان سیا: احساسات ضدآمریکایی در اوج است
پایگاه اطلاعرسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ سند پیش رو، که توسط گروه ویژه ایران در دفتر تحلیل سیاسی سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) تهیه و در آبانماه ۱۳۵۸ (نوامبر ۱۹۷۹) به چاپ رسیده است، تحلیلی طبقهبندیشده از اهمیت ماه محرم در فضای سیاسی آن روزگار ایران ارائه میدهد. این گزارش که در آستانه ماه محرم سال ۱۳۵۹ تهیه شده، با نگاهی تاریخی به واقعه عاشورا و نحوه برگزاری مراسم سوگواری، به بررسی کارکرد دوگانه این آیین مذهبی به عنوان بستری برای ابراز احساسات مذهبی و نیز اعتراض سیاسی میپردازد. نویسندگان این سند با اشاره به نقش محرم در اوجگیری انقلاب اسلامی و سقوط شاه، به صراحت پیشبینی میکنند که احساسات برانگیختهشده در این دوره، در شرایط بحرانی گروگانگیری سفارت آمریکا، این بار متوجه خصومت سیاسی با ایالات متحده خواهد شد و میتواند بر سرنوشت گروگانها تأثیر بگذارد. این سند، علاوه بر ارائه تصویری از نگاه یک نهاد اطلاعاتی خارجی به مؤلفههای مذهبی-سیاسی جامعه ایران، نشاندهنده درک آن نهاد از ظرفیت بالای این آیین در ایجاد و هدایت اعتراضات مردمی علیه قدرتهای داخلی و خارجی است.
این سند با مرور پیشینه تاریخی واقعه کربلا، نه آن را صرفاً یک رخداد مذهبی، بلکه بهمثابه «کهنالگویی تراژیک» معرفی میکند که طی قرنها به منبعی پایانناپذیر برای برانگیختن احساسات جمعی و هویتبخشی به مقاومت سیاسی بدل شده است. مؤلفان سند با دقت به این نکته اشاره دارند که در سنت شیعه، قیام حسین بن علی (ع) نه صرفاً یک عزاداری صرف، بلکه الگویی از مبارزه با ظلم و استبداد داخلی (بهویژه خلفای اموی) تلقی میشود و این ظرفیت، آن را به ابزاری کارآمد برای «انتقاد پوشیده» از حاکمان وقت تبدیل کرده است.
نکته محوری و راهبردی سند، تحلیل پیوند ناگسستنی میان محرم و تحولات سیاسی معاصر ایران است. نویسندگان با صراحت اذعان میکنند که «احساسات بیگانههراسی برانگیخته شده توسط محرم» در سالِ پیش از تدوین سند (۱۳۵۷)، نقشی کلیدی در اوجگیری اعتراضات مردمی و در نهایت سقوط رژیم پهلوی ایفا کرده است. بهخصوص، آنها به خطبه تاریخی امام خمینی در سال ۱۳۴۲ اشاره میکنند که طی آن، شاه با «یزید ستمگر» مقایسه شد و این تشبیه، عامل مهمی در تبعید ایشان قلمداد میشود.
با این حال، مهمترین بخش سند، پیشبینی تحلیلی آن از نحوه استفاده از محرم در شرایط جدید است. در حالی که سال گذشته (۱۳۵۷) هدف اصلی محرم، رژیم شاه بود، این گزارش با قاطعیت پیشبینی میکند که در سال ۱۳۵۸، «همان نیروها» یعنی احساسات مذهبی و روحیه استشهادی، این بار متوجه «خصومت سیاسی با ایالات متحده» خواهد شد. سند با لحنی هشداردهنده تصریح میکند که «احساسات ضدآمریکایی به اوج خود رسیده است» و اگر ایالات متحده بهعنوان هدف اصلی خطابههای محرم انتخاب شود - که به گمان نویسندگان بسیار محتمل است - این امر «تلاشها برای آزادی گروگانهای سفارت آمریکا» را با پیچیدگیهای جدی مواجه خواهد کرد.
علاوه بر بعد سیاسی، سند به دقت به توصیف مردمشناسانه مراسم میپردازد و از «دستهها» (دستههای عزاداری) بهعنوان نهادهایی اجتماعی-مذهبی یاد میکند که در طول سال فعالیت داشته و به بحث درباره سیاست نیز میپردازند.
در مجموع، این سند فراتر از یک گزارش اطلاعاتی صرف، روایتی منسجم از چگونگی تبدیل یک آیین مذهبی هزار و سیصد ساله به «عاملی تعیینکننده در معادلات قدرت و سیاست خارجی» ارائه میدهد. نویسندگان به روشنی نتیجهگیری میکنند که رهبری انقلاب (آیتالله خمینی) از مراسم محرم برای «تجدید حیات حمایت تودهها از رژیم خود» بهره خواهد گرفت و این تحلیل، نشاندهنده درک بیگانگان از حلقه اتصال «ایمان، فرهنگ و قدرت» در انقلاب اسلامی ایران است.
در ادامه، ترجمه متن سند از نظر میگذرد:
محرمانه
ایران: معنای محرم
پیشینه تاریخی
در اول اکتبر سال ۶۸۰ میلادی، که اولین روز ماه محرم و ۴۶ سال پس از درگذشت [حضرت]محمد بود، دو لشکر مسلمان عرب در کرانه غربی رود فرات، در دشت کربلا در جنوب بغداد امروزی، رویاروی هم قرار گرفتند. این دو نیرو به هیچ وجه همتراز نبودند. در یک سو، ۴۰۰۰ نفر از نیروهای یزید، خلیفه اسلام در دمشق، قرار داشتند و در سوی دیگر، حدود دویست تن از پیروان (به عربی: شیعه) حسین، نوه محمد، که ادعای یزید برای خلافت را به چالش کشیده و خود را جانشین برحق پیامبر میدانست. حسین به محاصره درآمد و به مدت ۱۰ روز، درگیریهای گاهوبیگاه با دورههای مذاکره متناوب بود. در روز دهم، نیروهای یزید حمله همهجانبهای را آغاز کردند و نبرد تا اواخر بعدازظهر ادامه یافت. سرانجام، هنگامی که همه یارانش کشته شده بودند، حسین به میان دشمنانش تاخت. بر اساس روایت شیعه، ضربه نهایی توسط شمر وارد شد که همچنین روایت میکند که پیکر حسین ۲۳ زخم نیزه و ۳۴ زخم شمشیر داشت. سر حسین از تن جدا شد و پیکرش توسط سواره نظام یزید در غبار لگدمال شد. شیعیان معتقدند که سر که ابتدا برای یزید فرستاده شد، بعداً به کربلا بازگردانده شد و در آنجا در آرامگاه حسین به خاک سپرده شده است.
این رویداد – که شیعیان آن را تراژدی کربلا مینامند – در مرکز دوره عزاداری محرم قرار دارد. برای قرنها، بازسازی سالانه مرگ حسین به دست یزید (اگرچه او حضور نداشت) و شمر، احساسات شدیدی را در میان تمام طبقات در سراسر کشور برانگیخته است. از این مناسبت اغلب برای بیان نظرات سیاسی پوشیده استفاده شده است؛ خطبهای از آیتالله خمینی در سال ۱۹۶۳ (خرداد ۱۳۴۲)، که در آن او صریحاً شاه را با یزید ستمگر مقایسه کرد، عامل مهمی در تبعید آیتالله بود.
مراسم
مراسم عزاداری به اشکال گوناگونی برگزار میشود: روایت داستان حسین در مسجد همراه با خطبه، روایت در منازل خصوصی، نمایشهای تعزیه در ملأ عام و دستهرویها. صرفنظر از شکل، هدف برانگیختن شرکتکنندگان به اوج گریه، شیون، خودزنی و سینهزنی است. اگر اشکهایشان با خون آمیخته شود، شرکتکنندگان اجر و ثواب بیشتری میبرند. شرح وقایع واقعی بهترین تصویر را از این مناسبت ارائه میدهد. در تهران، ممکن است تا ۳۰۰۰ نمازگزار، که عمدتاً مرد هستند، در مسجد بزرگ بازار گرد هم آیند. در اطراف مسجد برای چندین بلوک، جمعیت آنقدر فشرده است که حرکت به سختی ممکن است. جمعیت عمدتاً از دستهروانی تشکیل شده است که تازه صف آرایی میکنند یا دستهروی خود را در مسجد به پایان رساندهاند. در داخل مسجد، چندین روحانی پشت سر هم خطبههایی با موضوع حسین ایراد میکنند. با رسیدن هر سخنران به اوج داستان، گریه و شیون افزایش مییابد. سرانجام، سخنران اصلی شروع به سخن میکند. او با خطبهای که بر فضایل و رنجهای خاندان علی تأکید دارد، آغاز میکند و سپس روخوانی داستان حسین را شروع میکند. باز هم، با رسیدن داستان به اوج خود، یعنی سر بریدن حسین، صدای گریه و ناله افزایش مییابد و بسیاری شروع به کوبیدن پیشانی و سینهزدن میکنند. سرانجام، خطبه به پایان میرسد و جمعیت آرام میگیرد. برخی ممکن است تمام روز را در مسجد بمانند و به تکرار روایت گوش دهند، برخی دیگر ممکن است به یکی از دستهرویهای متعدد بپیوندند و برخی دیگر نیز ممکن است برای شرکت در مراسم یادبود بیشتر به مساجد یا منازل خصوصی دیگر بروند.
دستهرویهای عمومی که در طول ده روز اول محرم ادامه دارد، اساساً چه در تهران با هزاران شرکتکننده برگزار شود و چه در یک روستای کوچک با تنها دوازده نفر، یکسان است. دستهرویها توسط گروهی که مخصوص این منظور سازماندهی شدهاند، ترتیب داده میشوند و معمولاً نماینده یک منطقه، محله یا اعضای یک مسجد هستند. اغلب این گروه – که دسته نامیده میشود – در تمام طول سال تشکیل جلسه میدهد، نه تنها برای برنامهریزی مراسم، بلکه به عنوان یک گروه اجتماعی-مذهبی که قرآن مطالعه میکند، به روایت داستان حسین گوش میدهد و درباره سیاست بحث میکند. معمولاً قبل از دستهروی، یک وعده غذایی توسط یکی از اهالی منطقه برگزار میشود که اعضای دسته، افراد سرشناس و فقرا به آن دعوت میشوند. پس از صرف غذا، رهبر دسته شروع به خواندن مرثیهای منظوم میکند که با ضربآهنگ سینهزنی همراه است. سپس دسته به بیرون رفته و در خیابانها حرکت میکند و پرچمهای سیاه جلو و عقب آن را همراهی میکنند و در هر مسجد یا زیارتگاهی در منطقه توقف میکند. این کار ممکن است تمام روز و تا پاسی از شب ادامه یابد.
در روز عاشورا، دهمین روز محرم و روزی که حسین و خاندانش به شهادت رسیدند، مراسم اصلی برگزار میشود. دستهرویها از طلوع آفتاب شروع به صف آرایی میکنند. سینهزنی از سر گرفته میشود و دسته در خیابانها به سمت میدان مرکزی حرکت میکند که چندین دسته ممکن است در آن جمع شوند. همه در یک سینهزنی نهایی شرکت میکنند؛ یک روحانی که بر سکویی بلند نشسته است، داستان حسین را روایت میکند. پس از روایت، نمادها را بیرون میآورند: پرچمهای سیاه و سبز و محور اصلی، نخل. این نوعی کجاوه است، آنقدر بزرگ که ممکن است ۴۰ یا ۵۰ مرد برای حمل آن بر دوش خود لازم باشد، که نماد وسیلهای است که حسین و بستگانش برای آخرین نبرد به کربلا برده شدند. حملکنندگان با یورتمه وارد میدان میشوند و هنگام ورود دو بار میچرخند. آنها سه بار دور دستههای جمع شده میچرخند و سپس در حاشیه جمعیت مستقر میشوند. دستههای متحد حلقههای بزرگی تشکیل میدهند و تحت رهبری یک مرثیهخوان در مرکز، سینهزنی دوباره آغاز میشود و کل حلقه با هر ضربان، یک قدم به سمت راست حرکت میکند. سرانجام، با یک علامت طبل، این بخش از مراسم به پایان میرسد و نمایش صحنهای تراژدی کربلا آغاز میشود. این نمایش که ممکن است چندین ساعت طول بکشد، داستانی را روایت میکند که برای همه بینندگان کاملاً شناخته شده است، اما هرگز در برانگیختن شدیدترین احساسات ناکام نمیماند.
روزگاری، دستهرویهای محرم نه تنها با سینه و پیشانیزنی، بلکه با قمهزنی و تیغزنی نیز مشخص میشدند. این اعمال از سال ۱۹۲۸ توسط دولت سرکوب شدند، اما از آن زمان به ندرت رخ دادهاند. با توجه به وضعیت فعلی تنش مذهبی، جای تعجب نیست که شاهد احیای جنبههای خونینتر جشن سنتی باشیم.
نمادگرایی سیاسی
اگرچه رویدادهای محرم به اتفاقی ۱۳ قرن پیش میپردازند، اما اغلب به عنوان وسیلهای برای حمله به هر رژیم حاکم، و همچنین برای ابراز احساسات بیگانهستیزانه مورد استفاده قرار گرفتهاند. سال گذشته شاه در روزهای پایانی محرم از قدرت سقوط کرد. امسال خطبهها بدون شک بر ایالات متحده متمرکز خواهند شد، و احساساتگرایی افراطی پیرامون محرم فقط بر وضعیتی که از قبل در تهران به شدت متزلزل است، آتش خواهد افزود. احساسات ضدآمریکایی در اوج است، و اگر ایالات متحده هدف ناسزاگویی قرار گیرد – همانطور که محتمل است – ممکن است تلاشها برای آزادی گروگانهای سفارت آمریکا را بیش از پیش پیچیده کند. در هر صورت، جشنهای محرم قطعاً توسط خمینی برای تجدید حیات حمایت تودهها در ایران از رژیمش مورد استفاده قرار خواهد گرفت.
