تمایل امام به دیدار با آیتالله خامنهای؛ سندی از نگرانی ساواک
پایگاه اطلاعرسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ در آبان ۱۳۵۷، همزمان با اوجگیری نهضت اسلامی و اقامت امام خمینی در نوفللوشاتو، ارتباط میان رهبر نهضت و چهرههای مؤثر مبارزاتی در داخل کشور اهمیتی دوچندان یافت. سند حاضر، گزارشی امنیتی از تماس احمد خمینی با آیتالله محمد صدوقی است که در آن، به تمایل امام خمینی برای ملاقات با آیتالله صدوقی و آیتالله خامنهای اشاره شده است. این گزارش، از یک سو جایگاه آیتالله خامنهای را در شبکه نیروهای فعال انقلاب نشان میدهد و از سوی دیگر، نگرانی ساواک از پیامدهای چنین ارتباطاتی را آشکار میسازد.
متن سند
در تاریخ ۵۷/۸/۱۰ احمد خمینی از پاریس با محمد صدوقی تماس گرفت و گفت منتظر بودیم شما نیامدید، صدوقی گفت ترسیدم صورت سیاسی به خود بگیرد. احمد گفت نسبت به شما این حرفها نیست آقای خمینی دلش میخواهد که شما و آقای خامنهای را ملاقات کند. در نتیجه صدوقی با خامنهای صحبت کرد و مطالب را برای وی بیان نمود. خامنهای گفت پاسپورت ندارم و تهیه آن حداقل ده روز طول میکشد. سپس صدوقی عنوان نمود ممکن است من روز پنجشنبه یا جمعه ۵۷/۸/۱۲ به تهران بروم و از آنجا به پاریس رهسپار شوم. ـ ح
ملاحظات ۳۱۲
شیخ محمد صدوقی یکی از آیات قشری و طرفدار سرسخت خمینی است و خامنهای (احتمالاً سیدعلی خامنهای) نیز از وعاظ طرفدار خمینی و گروه به اصطلاح مجاهدین خلق میباشد که اخیراً فعالیتهای گستردهای به نفع خمینی در شهرهای یزد و مشهد داشتهاند و در تحریک مردم به تظاهرات نقش مؤثری دارند. یقیناً در صورت مسافرت و تماس با خمینی دستورالعمل احیاناً کمکهای مالی در زمینه دامنزدن به آشوبها دریافت خواهد کرد.
به عرض تیمسار ریاست ساواک رسید. تاریخ ۵۷/۸/۱۰
نکاتی درباره سند
سند مورخ ۱۰ آبان ۱۳۵۷ از جمله گزارشهای قابل توجه ساواک در ماههای پایانی حکومت پهلوی است که اهمیت آن بیش از هر چیز در اشاره مستقیم به تمایل امام خمینی برای ملاقات با آیتالله خامنهای نهفته است. در متن گزارش آمده است که احمد خمینی از پاریس با آیتالله محمد صدوقی تماس گرفته و تصریح کرده است: «آقای خمینی دلش میخواهد که شما و آقای خامنهای را ملاقات کند.» همین عبارت، نشان میدهد که آیتالله خامنهای در آن مقطع، در شمار نیروهایی قرار داشته که دیدار و گفتوگوی مستقیم آنان برای رهبری نهضت اهمیت بسیاری داشته است.
این سند را باید در بستر سیاسی آبان ۱۳۵۷ فهم کرد؛ مقطعی که امام خمینی در پاریس مستقر بود و نوفللوشاتو به مرکز هدایت انقلاب تبدیل شده بود. در چنین شرایطی، ملاقات چهرههای اثرگذار داخلی با امام میتوانست هم جنبه هماهنگی سیاسی و مبارزاتی داشته باشد و هم نشانهای از اعتماد و توجه رهبری نهضت به آنان تلقی شود. از این منظر، ذکر نام آیتالله خامنهای در کنار آیتالله صدوقی، که از روحانیون برجسته و مورد اعتماد امام بود، واجد اهمیت تاریخی است. این همراهی اسمی در یک گزارش امنیتی، بازتابدهنده جایگاه و نقش آیتالله خامنهای در شبکه فعالان مذهبی و انقلابی آن دوره است.
بخش دوم سند یعنی «ملاحظات»، زاویه نگاه ساواک را نشان میدهد. در این قسمت، آیتالله صدوقی به عنوان «طرفدار سرسخت خمینی» معرفی شده و درباره آیتالله خامنهای نیز آمده است که وی از «وعاظ طرفدار خمینی» است و فعالیتهایی به نفع امام داشته و در تحریک مردم به تظاهرات نقش مؤثر دارد. این توصیف، فارغ از ادبیات منفی و امنیتی ساواک، بر یک واقعیت مهم دلالت دارد آن هم اینکه دستگاه امنیتی رژیم پهلوی، آیتالله خامنهای را از عناصر فعال، اثرگذار و مرتبط با جریان اصلی نهضت اسلامی میشناخت و نسبت به تحرکات او حساس بود؛ چنانکه این مورد را در سایر اسناد که در پرونده ویژه خمینی خراسان آمده است نیز میتوان دریافت.
نکته دیگر سند، انتساب آیتالله خامنهای به گروه به اصطلاح مجاهدین خلق است که بایستی بیان کرد این برآورد ساواک، بیپایه و ناشی از شناخت ناقص و آشفته دستگاه امنیتی از جریانشناسی نیروهای مبارز مذهبی بوده است. ساواک در بسیاری از گزارشهای خود، طیفهای گوناگون مخالف حکومت را ذیل برچسبهای کلی و گاه نادرست طبقهبندی میکرد و میان روحانیت مبارز پیرو امام، نیروهای مذهبی مستقل، جریانهای چپگرا و سازمانهای التقاطی مانند مجاهدین خلق تمایز دقیق قائل نمیشد.
از سوی دیگر، نگرانی ساواک از احتمال سفر آیتالله صدوقی و آیتالله خامنهای به پاریس نیز معنادار است. گزارشگر امنیتی پیشبینی میکند که آنان در صورت ملاقات با امام، «دستورالعمل» و احتمالاً «کمکهای مالی» برای دامنزدن به اعتراضات دریافت خواهند کرد. این تعبیر، اگرچه با ادبیات اتهامی و امنیتی تنظیم شده، نشان میدهد رژیم پهلوی نسبت به هرگونه ارتباط مستقیم میان امام و چهرههای مؤثر داخلی بیمناک بود. از نگاه ساواک، چنین ارتباطی میتوانست به هماهنگی بیشتر نیروهای انقلابی در شهرهایی مانند مشهد و یزد و تشدید روند اعتراضات منجر شود.
در مجموع، همانگونه که بیان شد، سند حاضر از چند جهت اهمیت دارد:
- نخست آنکه نشاندهنده نظر مساعد و تمایل امام خمینی به ملاقات با آیتالله خامنهای است؛
-دوم آنکه جایگاه آیتالله خامنهای را در میان نیروهای فعال و مورد توجه نهضت اسلامی آشکار میکند؛
-و سوم آنکه نگرانی ساواک از نقشآفرینی ایشان در شهرهای مهمی، چون مشهد و یزد را بازتاب میدهد.
