شیخ فضلالله نوری در قاب تصویر
پایگاه اطلاعرسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ شیخ فضلالله نوری (۱۲۵۹–۱۳۲۷ق / ۱۲۲۲–۱۲۸۸ش) از برجستهترین مجتهدان شیعه در اواخر دوره قاجار و یکی از تأثیرگذارترین شخصیتهای سیاسی ـ مذهبی عصر مشروطه بود. او در روستای لاشک کجور مازندران متولد شد و پس از فراگیری مقدمات علوم دینی در مازندران و تهران، برای تکمیل تحصیلات به نجف و سامرا رفت و نزد بزرگانی، چون میرزای شیرازی به تحصیل پرداخت. نوری پس از بازگشت به تهران به یکی از مراجع مهم دینی پایتخت تبدیل شد و در جریان نهضت تنباکو نیز نقش فعالی ایفا کرد.
در آغاز نهضت مشروطه، شیخ فضلالله از خواستههای عدالتخواهانه و تأسیس «عدالتخانه» حمایت میکرد، اما بهتدریج نسبت به برخی مبانی فکری و حقوقی مشروطه، بهویژه اقتباس از قوانین و الگوهای غربی، معترض شد. وی معتقد بود که قانونگذاری در جامعه اسلامی باید تحت نظارت شریعت و فقها باشد و از همین رو نظریه «مشروطه مشروعه» را مطرح کرد. در این دیدگاه، مجلس و قانون اساسی تنها زمانی مشروعیت دارند که با احکام شرع اسلام تعارض نداشته باشند.
نوری به مهمترین چهره جریان «مشروعهخواهی» بدل شد و در برابر بسیاری از رهبران مشروطه ایستاد. این اختلافات در جریان تحولات سیاسی سالهای ۱۳۲۵ تا ۱۳۲۷ق شدت گرفت و پس از فتح تهران به دست نیروهای مشروطهخواه در تیر ۱۲۸۸ش، وی بازداشت و در دادگاهی ویژه محاکمه شد. سرانجام در ۱۳ رجب ۱۳۲۷ق (۹ مرداد ۱۲۸۸ش / ۳۱ ژوئیه ۱۹۰۹م) در میدان توپخانه تهران اعدام شد؛ رویدادی که به یکی از مناقشهبرانگیزترین وقایع تاریخ معاصر ایران تبدیل شده است.
از منظر تاریخنگاری، شیخ فضلالله نوری شخصیتی محل اختلاف است. برخی پژوهشگران او را مدافع حاکمیت شریعت و منتقد سکولاریسم نوظهور در ایران میدانند و برخی دیگر او را نماد مقاومت در برابر نهادهای مدرن سیاسی و حقوقی تلقی میکنند. به همین دلیل، جایگاه او در تاریخ مشروطه همچنان موضوع بحث و بازخوانیهای متعدد است.
از مهمترین آثار وی میتوان به حرمت مشروطه، تذکرةالغافل و ارشادالجاهل و صحیفه مهدویه اشاره کرد که در آنها دیدگاههای فقهی و سیاسی او درباره حکومت، قانون و نسبت شریعت و سیاست تبیین شده است.
