روایت مطبوعات از شکاف آزادی و سانسور
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ روزنامه‌های۱۳ آبان ۱۳۵۷ هم‌زمان در دو نقش متناقض ظاهر شدند. از سویی، روزنامه کیهان در این شماره، تیتر «تیراندازی به تظاهرکنندگان داخل دانشگاه» را منتشرمی‌کند و عکسی از تجمع دانشجویان مقابل درب دانشگاه تهران را به چاپ می‌رساند. اما از سوی دیگر، همین روزنامه‌ها کمتر از یک ماه پیش از آن، وعده آزادی مطبوعات را با تیتر «پایان یک قرن سانسور» جشن گرفته بودند؛ وعده‌ای که در ۲۳ مهر ۱۳۵۷ از سوی دولت وقت داده شده بود و کیهان به اتکای آن نوشته بود «مطبوعات آزادی خود را پس گرفت.»
در شکاف بین وعده آزادی و واقعیت سانسور، روزنامه‌ها کاری کردند که مشخصه مطبوعات بحران‌زده است: گزارش حادثه، اما در قالبی که ماهیت و علت آن را پنهان کنند. کیهان در متن خبر می‌نویسد: «به دنبال تظاهرات دانش آموزان و دانشجویان در محوطه دانشگاه تهران، حدود ساعت ۱۲ ظهر سربازان ارتش به در بزرگ دانشگاه تهران نزدیک شدند و با پرتاب گاز اشک‌آور اقدام به متفرق کردن تظاهرکنندگانی که جلوی در آمده بودند نمودند. این کار با روشن کردن آتش از سوی تظاهرکنندگان خنثی شد. در این هنگام نیرو‌های انتظامی شروع به تیراندازی به داخل دانشگاه کردند.»
این تقسیم‌بندی زمانی، تصادفی نبود. روایت رسمی می‌توانست «حادثه‌ای» را که در یک بعدازظهر رخ داده بود، به تدریج و در قالب «اخبار تکمیلی» هضم کند. در حقیقت، آنچه در ۱۳ آبان چاپ شد، پیش‌درآمدی بر روایت رسمی بود که بعداً در مطبوعات روزهای آتی با اعداد متناقض (۱۰ نفر از سوی خبرگزاری‌ها در برابر ۶۵ نفر از سوی دانشجویان، و اعلام «صفر» از سوی فرمانداری نظامی) تکمیل شد. روزنامه ۱۳ آبان، با انتشار خبر شلیک، اما خودداری از نام‌گذاری آن به «کشتار»، زمینه را برای انکار مقامات فراهم کرد، در حالی که خود تیتر، سندی بر وقوع خشونت باقی ماند.
آنچه اطلاعات در همان شماره منتشر کرد، فراتر از یک تیتر بود. بر اساس بازخوانی گزارش، این روزنامه اطلاعات دقیقی از آن روز ارائه داد: ساعت ۱۰ صبح دانشجویان و دانش‌آموزان راهپیمایی را آغاز کردند، ساعت ۱۲ ظهر به جلوی دانشگاه رسیدند، و پس از آن بود که «نیرو‌های نظامی به آن‌ها یورش می‌برند». اطلاعات حتی به جزئیاتی اشاره کرد که در روایت‌های رسمی بعدی حذف شدند: «یک مأمور با لباس شخصی با کلت کمری به طرف دانشجویان شلیک می‌کند که خلع سلاح می‌شود»، سپس «نیرو‌های حکومت، تیراندازی می‌کنند» و «دانشگاه صحنه خونین این برخورد‌ها می‌شود». درواقع چنین گزارش‌هایی مسئولیت این بحران را صرفا به گردن ماموران انتظامی می‌اندازد. اطلاعات نیز از الگوی ثبت حادثه و پرهیز از نام‌گذاری کشتار پیروی کرد. در تیتر اطلاعات امده است: «در تظاهرات بابل ۲ نفر کشته شدند.» تیتری که حتی فاعل آن هم مجهول است.
صفحه نخست «آیندگان» در ۱۳ آبان ۱۳۵۷، سند دیگری است بر آخرین نفس‌های مطبوعات نیمه‌آزاد. روزنامه توانسته است مقیاس اعتراضات صد‌ها هزار نفر، صدای رهبر انقلاب «هشدار جنگ داخلی» و نشانه‌های فروپاشی «خروج آمریکایی‌ها» را ثبت کند.
