فیرحی، در اعماق گفتمان مسلطِ روشنفکری/ تأملی بر تاریخ‌نگاری اندیشه‌ی داود فیرحی
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی – میثم قهرمان؛ دکتر داود فیرحی یکی از مهم‌ترین روشنفکران و نواندیشان دینی معاصر است که هم به سبب آثار پژوهشی برجسته، و هم به دلیل منش والا و افتاده، توانست جایگاهی منحصر‌به‌فرد در میان دانشگاهیان پیدا کند. او ارزش زیادی برای گفت‌و‌گو‌های نقادانه قائل بود، زیرا آن را مجالی برای ظهور و بروز حقیقت و حل مسائل زمانه می‌دانست. اندیشیدن به مسائل مختلف تاریخ ایران معاصر برای او از چنان اهمیتی برخوردار بود که هیچ‌گاه به‌طور کامل در دام نظریات و مفاهیم نمی‌افتاد و می‌کوشید نظریه‌ها و مفاهیم را از آن‌جهت که برای حل مسائل ایران مثمرثمر می‌افتند، به‌کار گیرد. به عبارتی، فیرحی مفاهیم و نظریه‌های مختلف را به‌سان جعبه‌ابزاری می‌پنداشت که برای پاسخ به مسائل و چالش‌های حکمرانی در ایران تا آنجا که به کار می‌آیند باید سراغ‌شان رفت و بدون تعصب و پایبندی بیش از اندازه به آنها مورد بهره‌برداری‌شان قرار داد یا به‌تعبیری «از آنِ خود» کرد.
بخشی از پروژه‌ی فکری فیرحی: تاریخ‌نگاری اندیشه‌ی فقهی
یکی از مهم‌ترین بزنگاه‌هایی که فیرحی مانند بسیاری از روشنفکران ایرانی، آن را محملی برای اندیشیدن قرار داده بود، پارادوکسی است که ایران از مشروطه تاکنون گرفتارش شده و از نظر او این پارادوکس تا امروز به‌نوعی باقی مانده و بازتولید شده است: پارادوکس «قانون شرعی و قانون عرفی» یا «دین و دولت ملّی».
از نظر مرحوم فیرحی پارادوکس مذکور موجب ناکارآمدی کشور در امر حکمرانی شده است. او برای حل این پارادوکس، در کتاب دو جلدی «فقه و سیاست در ایران معاصر» به مطالعه‌ی تاریخ اندیشه‌ی فقهی پرداخت.
تاریخ‌نگاری اندیشه‌ی فقهی فیرحی در کتاب «فقه و سیاست» معطوف به حل پارادوکس قانون موضوعه و قانون شرعی یا همان دین و دولت ملی بود، اما او در ذیل این هدف، در پی تثبیت روششناسی فقهی‌ای بود که در حل مسائل مستحدثه‌ی جدید، برای مثال ضرورت توجه به احزاب در حکمرانی یا اعتراضات مردمی و خیابانی، اقتدارگرایی احکام شرعی را به شناخت موضوعات تسرّی ندهد. در چنین حالتیست که از نظر فیرحی ظرفیت‌های دموکراتیک فقه نادیده گرفته میشود؛ به همین دلیل او در جلد نخست کتاب، از تلاش‌های شکست‌خورده، اما جدّی و قابل اعتنای مرحوم نائینی برای حل پارادوکس قانون موضوعه و شرعی شروع کرد و خطی را ترسیم کرد که در انتهایش شاهد شکل‌گیری دولت ملی مستقل و مشروع در دستگاه فقهی امام خمینی بودیم. به‌عبارتی، این پارادوکس در دستگاه فقهی امام خمینی با استعانت از استعاره یا فقه قضا حل شد.
آنچه فیرحی را آزرده می‌کرد، اسطوره‌شدن دستگاه فقهی امام است که خودش ناظر به حل پارادوکسی خاص شکل گرفته بود. به زعم فیرحی مشکل بزرگ حکمرانی پس از پیروزی انقلاب اسلامی این بود که با اسطوره‌شدن دستگاه فقهی استعاری امام، به ویژه پس از ارتحال ایشان، بسیاری از فقها در شناخت موضوعات اقتدارگرایانه عمل کردند و به‌نوعی پارادوکس‌ها به اشکالی دیگر بازتولید شدند. در انتهای جلد دوم کتاب «فقه و سیاست» انتقاد‌های فیرحی به این فقها (برای مثال، آیتالله مؤمن و آیتالله مصباح یزدی) آمده است.
یکی از ابزار‌های مفهومی که داود فیرحی در کتاب فقه و سیاست برای تاریخ‌نگاری اندیشه بدان چنگ انداخت، مفهوم حکومتمندی فوکو یا به تعبیر فیرحی حکومت‌داری بود که در درونش مفاهیم دیگری نظیر قدرت، دانش و سوژه‌شدن مستتر است.
حکومتمندی و دانش / قدرت در جعبه‌ابزار فیرحی
در این نوشتار قصد نداریم به این موضوع پیش‌پاافتاده بپردازیم که فیرحی روش فوکو را به دلایل زیر نفهمید:
۱) دانش برای فوکو تجلیات روابط نیروها در دو سطح نامتجانس گفتمان و غیرگفتمان (نهادها) است که پیرامون سامانه‌ای خاص، برای مثال مجازات و تنبیه یا سکسوالیته، شکل می‌گیرد و می‌کوشد فهم سوژه‌ها را شکل دهد. از این منظر دانش هیچ نسبتی ضروری با دستگاه‌های معرفت‌شناختی برای مثال، فقه ندارد. درواقع فقهی که فیرحی به واسطه‌ی امکانات آن می‌کوشد پارادوکس قانون موضوعه و قانون شرعی را حل کند، ضرورتاً دانش فوکویی نیست. تنها در جایی دانش فوکویی محسوب میشود که فهم سوژه‌ها را در زیست انسانی پیرامون سامانه یا دیسپوزیتیوی خاص شکل دهد. پروژه‌ی فیرحی در ارتباط با دستگاه معرفت‌شناختی فقهی قرار دارد نه دانش فوکویی فقه. به عبارت دیگر، از آنجا که دانش، فهم سوژه‌ها را در قالب تجلیات گفتمانی و غیرگفتمانی (که هیچ رابطه‌ی استنتاجی میان این تجلیات نمی‌توان برقرار کرد) شکل می‌دهد برای فوکو اهمیت دارد، نه حل پارادوکس‌های معرفت‌شناختی.
۲) حکومتمندی، که فوکو در مواردی با اصطلاح conduct of conduct در معنای تنظیم و هدایت رفتار (نه اداره‌ی اداره، آن‌گونه که فیرحی در کتاب فقه و سیاست ترجمه کرده است) از آن یاد می‌کند، در پیوند با تاریخ مسأله‌شدن‌ها، روابط نیروها، مکانیسم‌های حکمرانی، و سوژه‌شدن، و درست در مقابل تاریخ ایده‌ها قرار دارد. فیرحی برای حل پارادوکس قانون موضوعه و قانون شرعی، حکومتمندی را تصور حکومت کردن یا «ذهنیت حکمرانی» می‌فهمد و مفهوم تصور یا ذهنیت را به ایده‌های فقها ربط می‌دهد؛ بنابراین تاریخ ایده‌های فقها را به شکلی عجیب در فقه و سیاست با تحلیل استعاره‌ای توضیح می‌دهد و آن را ذیل مفهوم حکومتمندی یا همان حکومت‌داری فوکو عرضه می‌کند.
۳) فیرحی مفاهیمی را که فوکو برای توصیف زیست درون‌ماندگار به کار می‌برد (زیستی که روش متناظر با آن تبارشناسی اکنونیت است، زیرا تنها باید در آن، روابط متصلب‌شده پیرامون سامانه‌ای خاص را با هدف مشارکت در ساخت حقیقت و «تا» گشایی و «تا» زدن‌هایی نو، افشاء کرد)، در خدمت حل مسئله‌ای معرفت‌شناسانه به کار می‌گیرد، که فرسنگ‌ها با رویکرد فوکو و روش تبارشناسی اکنونیت متفاوت است. استفاده کردن از مفاهیم توصیفی روش تبارشناسی اکنونیت برای حل کردن پارادوکسی معرفت‌شناختی که باعث ناکارآمدی فقه در امر حکومت‌داری شده، اتفاقی تأمل‌برانگیز و عجیب است.
در این مجال فرصت توضیح موارد دیگر نیست، قصد این نوشتار نیز همان‌گونه که بیان شد پرداختن به این موضوع که فیرحی برای نگارش تاریخ اندیشه‌ی فقهی، مواجهه‌ای نادرست با مفاهیم توصیفی فوکو داشته، نیست. آنچه مشخص است اینکه در تاریخ نگاری اندیشه‌ی فقهیِ مرحوم فیرحی که مبتنی بر جعبه‌ابزار مفهومی فوکویی (حکومتمندی و به تبع آن، دانش، قدرت، سوژه‌شدن) است، تاریخ مسأله‌شدن‌ها که در تقابل با تاریخ ایده‌ها قرار دارد، از سوی فیرحی برای نگارش تاریخ ایده‌های فقها به کار گرفته شد (درست به ضد خودش)؛ همچنین نزد فیرحی دانش فوکویی، به دستگاه معرفت‌شناختی فقه بدل شد که از درون (عمق) آن می‌بایست پارادوکس حکمرانی در ایران معاصر را حل کرد. گفتنی است، این قبیل پرسش‌ها، به‌اصطلاح What question، در رویکرد فوکو به زندگی، جای خود را به سؤالاتی می‌دهند که هدفشان افشاکردن واقعیت از رهگذر ردیابی روابط نیروهاست: برای چه کارکردی ممکن شد، How question (حرکت از عمق به سطح برای «تا» زدنی دوباره).
فیرحی، سوژه‌ای خلّاق درون گفتمان روشنفکری
یکی از مهم‌ترین گفتمان‌های روشنفکری در ایران، که از مشروطه تا امروز به حیات خود ادامه داده، گفتمان ضداستبدادی‌ای است که هدف استقرار حکومت قانون در ایران را نشانه گرفته. گزاره‌ی اصلی این گفتمان «عقب‌ماندگی و بیماری ایران است که این بیماری و عقب‌ماندگی، تنها با برپایی حکومت قانون درمان و برطرف میشود».
حال جملات و عبارات متعددی پیرامون این گزاره از سوی روشنفکران مختلف یا به بیان دقیق‌تر، سوژه‌های فعال این گفتمان، از محمدحسین نائینی گرفته تا سیدجواد طباطبایی و داود فیرحی، صادر میشود که در برخی موارد تضاد‌های معرفت‌شناختی جدی با یکدیگر دارند. علی‌رغم این تضاد‌ها و نقدها، گزاره‌ی اصلی تمام آنها یکیست و درون یک «دانش» شکل گرفته‌اند. کافیست مشکله‌ی استبداد و راه حل استقرار حکومت قانون را بپذیرید و در قالب‌های فکری مختلف و به‌واسطه‌ی جعبه‌ابزار‌های مفهومی متفاوت تبیین‌ها و تحلیلهای خود را ارائه دهید؛ تبیین‌ها و تحلیلهایی نظیر ایدئولوژیک‌شدن تفکر در ایران، یا ضرورت اقتدارزدایی از شناخت موضوعات در روششناسی فقهی.
بدین‌ترتیب، برای روشنفکر شدن باید با بهره‌گیری از جعبه‌ابزار‌های مفهومی و نظری، به‌گونه‌ای بر روی خود کار کنید و از خلاقیتتان بهره برید که ضمن آنکه گزاره‌ی اصلی گفتمان روشنفکری (وجود استبداد و ضرورت برپایی حکومت قانون) را بازتولید میکنید، راه‌حل‌های نوآورانه‌ای نیز برایش ارائه دهید.
بر اساس مطالب فوق، میتوان ادعا کرد جامعه‌ی روشنفکری ایران از یکسو، از سر‌های پادشاهانی تشکیل شده که با تلاش‌های نظری خود فریاد می‌زنند: «راه حل نزد ماست»، و از سوی دیگر، از درگیرشدن با سر‌های پادشاهان دیگر، از قدرت کلان و مرکزی گرفته تا سایر هم‌صنفان روشنفکر خود، قدرت بیشتری بدست می‌آورد، تا تغییر در مناسبات خُرد اجتماعی و کمک به مشارکت دیگران در ساخت حقیقت به‌گونه‌ای جمعی. حکومت‌مندیِ این گفتمان روشنفکری تنها به اندازه‌ی جمعیت دانشجویانی است که به حلقه‌ی مریدان اساتیدِ روشنفکر درمی‌آیند (سوژه منقادشان می‌شوند)، یا جمعیت سیاستمدارانی که هر یک برای پیشبرد منافع گروهی و حزبی خود می‌کوشند بهره‌ای از مباحث معرفت‌شناختی روشنفکران برند.
درحالی‌که حکومتمندی نئولیبرال، کل جمعیت را هدف خود قرار می‌دهد. این حکومتمندی بیش از هر چیزی حاصل نیرویی است که بازار آزاد در جامعه منتشر می‌سازد و موجب میشود، افراد برای بیشینه‌کردن منافع مادی خود به سوژه‌های فعال نئولیبرالیسم بدل شوند. به عبارت دیگر، نیروی بازار آزاد، سوژه‌ها را در فرآیند شکل‌دهی به خود و درعین‌حال حقیقت، دخیل می‌سازد (سوژه‌ها بر روی خود کار می‌کنند و به‌نوعی از خود مراقبت می‌کنند). البته در این میان، نباید نقش مکانیسم‌های حکمرانی انضباطی و امنیتی را که در تلاقی با نیروی بازار آزاد عمل می‌کنند در فرآیند شکل‌دهی به خود یا «سوژه‌شدن» از نظر دور کرد. ذکر این نکته خالی از لطف نیست که در سال‌های منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی، این نیروی اسلام بود که به‌سان نیرویی منتشر در جامعه، انسان‌ها را تحریک می‌کرد که خود را شکل دهند و از خود در برابر جهان دوقطبی حاکم مراقبت کنند و از این‌طریق سوژه‌های مسلمان شکل گیرند.
در جمع‌بندی میتوان گفت، راه‌حل‌ها یا رفتار‌های فیرحی، کنشی درون گفتمان روشنفکریست و بس؛ گفتمانی که از گزاره‌ی «وجود استبداد و ضرورت استقرار حکومت قانون» تغذیه میشود و نیرو می‌گیرد. این گفتمان در حال حاضر در دو جا به نقش‌آفرینی جدی می‌پردازد: ۱) در دانشگاه‌ها و در میان دانشجویان، ۲) در نزاع‌های کلان سیاسی. برای مثال، حل پارادوکس قانون موضوعه و قانون شرعی، ضمن آنکه فیرحی را درون گفتمان روشنفکری برجسته می‌کند، او را قادر می‌سازد هم در دانشگاه و هم در مناسبات و نزاع‌های کلان سیاسی جای مناسبی برای خود دست و پا نماید. به‌عبارتی، این گفتمان می‌تواند در دانشگاه‌ها طرفداران فیرحی را در کنار طرفداران سایر روشنفکران برجسته‌ی این گفتمان نظیر سید جواد طباطبایی سازماندهی کند. علاوه‌براین، گروه‌های سیاسی نیز هر یک به‌نوعی می‌کوشند با مدح یا نکوهش فیرحی، منافع سیاسی خاص خود را پیش برند.
به هر روی، آنچه مهم است اینکه گفتمان روشنفکری، با سوژه‌منقادسازی دانشجویان از طریق اقناع‌سازی‌های مفهومی و نظریست که به حیات خود ادامه می‌دهد. با این امید که حساسیت بیشتر دانشجویان نسبت به آنچه اطرافشان می‌گذرد، نسبت به جایگاه‌های سوژگی که در پیرامونشان شکل می‌گیرد و افراد را جایابی می‌کند، و از این‌طریق منافع متنوع را درون جامعه تقسیم می‌کند، و در یک کلام، کنجکاوی و جستجوگریشان نسبت به محیط پیرامونشان، آنها را از اعماق گفتمان‌های مسلط به سرحداتشان راهی کند تا از این‌طریق در ساخت حقیقت به‌گونه‌ای جمعی مشارکت بیشتری نمایند.
برای مطالعه بیشتر در این رابطه به پرنده «تاریخ‌نگاری یک استاد علوم سیاسی» در مجله گواه شماره ۵ نسخه پاییر ۱۴۰۴ مراجعه کنید.
* در این نوشتار از گفتمان روشنفکری خاصی سخن گفته میشود که میتوان نواندیشان دینی را نیز ذیل آن قرار داد؛ بنابراین تمایزی میان روشنفکر دینی و نواندیش دینی در این متن برقرار نمیشود.
