کد خبر: ۱۱۶۴۷
۲۶ آبان؛ حماسه آزادسازی سوسنگرد
سوسنگرد؛ از محاصره تا آزادسازی
در پاییز ۱۳۵۹، سوسنگرد به یکی از کانونهای اصلی نبرد در جبهه میانی خوزستان تبدیل شد. ارتش بعث عراق با هدف تهدید اهواز و گسترش اشغال در دشت آزادگان، این شهر را محاصره کرد، اما مقاومت مدافعان و عملیات مشترک نیروهای ایرانی در ۲۶ آبان، در نهایت محاصره را درهم شکست.
پایگاه اطلاعرسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ با آغاز تجاوز نظامی عراق به ایران در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹، ارتش بعثی با هدف اشغال بخشهایی از خاک ایران و بهویژه تسلط بر استان خوزستان، پیشروی خود را در چند محور آغاز کرد. در این میان، منطقه میانی خوزستان و محدوده دشت آزادگان، به دلیل موقعیت جغرافیایی و نزدیکی به مرکز استان، از اهمیت ویژهای برخوردار بود. شهر سوسنگرد بهعنوان یکی از نقاط کلیدی این منطقه، در مسیر پیشروی نیروهای عراقی به سمت اهواز قرار داشت و از همان روزهای نخست جنگ، صحنه درگیریهای سنگینی میان نیروهای متجاوز و مدافعان ایرانی بود. سرانجام، پس از محاصره این شهر در آبان ۱۳۵۹، عملیات مشترک نیروهای ارتش، سپاه، گروه جنگهای نامنظم دکتر مصطفی چمران و نیروهای مردمی در ۲۶ آبان به آزادسازی آن انجامید.
موقعیت راهبردی سوسنگرد و اهداف نظامی عراق
ارتش عراق در آغاز جنگ، پیشروی خود در خوزستان را در سه جبهه شمالی، میانی و جنوبی سازماندهی کرد:
- جبهه شمالی شامل مناطق غرب رودخانه کرخه و محور دزفول ـ شوش؛
- جبهه میانی شامل محدوده بستان، سوسنگرد و هویزه؛
- جبهه جنوبی شامل محور اهواز ـ خرمشهر و مناطق غرب رودخانه کارون.
در این میان، جبهه میانی به دلیل موقعیت جغرافیایی و امکان دسترسی به اهواز از مسیر بستان، سوسنگرد و حمیدیه، اهمیت ویژهای در محاسبات نظامی عراق داشت. [۱]
منطقه عمومی دشت آزادگان، از حمیدیه در شمال غربی اهواز تا مرداب هورالعظیم و مرز ایران و عراق امتداد مییابد. این منطقه از شمال به ارتفاعات میشداغ و از جنوب به کرانههای رودخانه کرخه کور محدود میشود. سوسنگرد، بهعنوان مرکز شهرستان دشت آزادگان، در فاصله حدود ۵۵ کیلومتری اهواز و ۲۸ کیلومتری بستان قرار دارد. عبور رودخانه کرخه از شمال شهر و وجود شاخههایی از این رودخانه در محدوده شهری و پیرامون آن، در کنار زمینهای هموار، حاصلخیز و باتلاقی منطقه، ویژگیهای جغرافیایی خاصی به این محدوده بخشیده بود. [۲]
اهمیت سوسنگرد زمانی بیشتر آشکار میشود که اهداف عملیاتی عراق در جبهه میانی مورد توجه قرار گیرد. فرماندهان عراقی پس از ناکامی در دستیابی سریع به اهداف خود در جبهههای شمالی و جنوبی، تلاش کردند با پیشروی در دشت آزادگان، ارتباط جبهههای شمالی و جنوبی خود را تسهیل کرده، مسیرهای پشتیبانی و جابهجایی یگانهای نظامی را کوتاهتر سازند و از غرب، اهواز را تحت فشار قرار دهند. تصرف شهرهای بستان، سوسنگرد و حمیدیه و بهرهبرداری از تصور نادرست استقبال ساکنان عربزبان منطقه از پیوستن به عراق نیز از دیگر اهداف احتمالی این پیشروی بود. افزون بر این، تسلط بر مناطق مناسب پدافندی در داخل خاک ایران، میتوانست امنیت شهرهای مرزی عراق را افزایش دهد. [۳]
عراق برای دستیابی به سوسنگرد، سه محور عمومی را در نظر گرفته بود: محور پاسگاه مرزی سوبله ـ بستان به سوسنگرد، محور طلاییه ـ هویزه ـ سوسنگرد و محور پادگان حمید ـ کرخه کور ـ حمیدیه. در محور نخست، عبور از رودخانه کرخه برای دسترسی به سوسنگرد ضرورت داشت؛ محور دوم امکان پیشروی از جنوب به شمال را فراهم میکرد و در محور سوم، نیروهای عراقی میتوانستند پس از رسیدن به حمیدیه، با تغییر مسیر به سمت غرب، سوسنگرد را محاصره و ارتباط آن را با اهواز قطع کنند. [۴]
از این منظر، تصرف سوسنگرد مقدمهای برای دستیابی به حمیدیه و تهدید اهواز به شمار میرفت. اهواز بهعنوان مرکز استان خوزستان و یکی از گرههای مهم ارتباطی و نظامی کشور، جایگاهی تعیینکننده در راهبرد عراق داشت. سقوط این شهر میتوانست شرایط را برای گسترش اشغال در خوزستان و تحقق اهداف تجزیهطلبانه رژیم بعث فراهم کند.
از پیشروی دشمن تا محاصره سوسنگرد
در روزهای نخست جنگ، نیروهای عراقی از محور شمالی کرخه به سمت تنگه چزابه و ارتفاعات اللهاکبر پیشروی کردند. مقاومت تیپ ۳ لشکر ۹۲ زرهی و پشتیبانی توپخانه، هوانیروز و نیروی هوایی ارتش، مانع از پیشروی سریع دشمن شد؛ با این حال، نیروهای عراقی پس از درگیریهای متعدد سرانجام در ۱۹ مهر ۱۳۵۹ شهر بستان را به اشغال خود درآوردند. سقوط بستان، سوسنگرد را از سمت غرب در معرض تهدید مستقیم قرار داد. همزمان، نیروهای عراقی در محور جنوبی با عبور از کرخه کور تلاش کردند از سمت جنوب به سوی حمیدیه و سوسنگرد پیشروی کنند. در ۸ مهر ۱۳۵۹، عناصر زرهی دشمن به حاشیه جنوبی این دو شهر رسیدند و حتی موفق شدند جاده حمیدیه ـ سوسنگرد را قطع کنند. با این حال، مقاومت نیروهای مردمی، عناصر ژاندارمری و گروه جنگهای نامنظم دکتر مصطفی چمران، خسارات سنگینی به نیروهای متجاوز وارد کرد و آنان را به عقبنشینی واداشت. این مقاومت، نخستین تلاش جدی عراق برای تصرف سوسنگرد را ناکام گذاشت. [۵]
نیروهای عراقی در ادامه، تلاش خود را برای تسلط بر جاده حمیدیه ـ سوسنگرد و تکمیل محاصره شهر تکرار کردند. حملات ۲۳ و ۲۷ مهرماه نیز با مقاومت مدافعان و وارد آمدن تلفات به دشمن مواجه شد. با وجود این، تصرف ارتفاعات اللهاکبر و شحیطیه در ۲۷ مهر، موقعیت نیروهای عراقی را در منطقه تقویت کرد و پادگان دشت آزادگان و محورهای منتهی به حمیدیه و سوسنگرد را در معرض تهدید بیشتری قرار داد. [۶]

در ادامه این تحولات، ارتش عراق با بهرهگیری از نیروهای لشکر ۹ زرهی و تیپ زرهی ابنالولید، فشار خود را برای تصرف سوسنگرد افزایش داد. در ۲۳ آبان ۱۳۵۹، نیروهای عراقی در غرب شهر تا دهلاویه و در شرق آن تا روستای ابوحمیظه پیشروی کردند و از شمال نیز به سوسنگرد نزدیک شدند. سرانجام، در ۲۴ آبان، شهر از چهار جهت در محاصره کامل قرار گرفت. نیروهای عراقی از شمال، غرب، جنوب و شرق مواضعی را در اختیار گرفتند و با قطع جاده حمیدیه ـ سوسنگرد، ارتباط زمینی شهر با اهواز را نیز مختل کردند. [۷]
در روزهای ۲۴ و ۲۵ آبان، شماری از نیروهای عراقی حتی موفق شدند از سمت جنوب وارد شهر شوند و بخشهایی از خیابانهای آن را به اشغال خود درآورند. با این حال، مدافعان شهر که عمدتاً از نیروهای ژاندارمری و نیروهای مردمی تشکیل شده بودند، با وجود کمبود نیرو و امکانات، مقاومت سرسختانهای از خود نشان دادند و مانع سقوط کامل سوسنگرد شدند. آنان ضمن وارد آوردن تلفات به دشمن، تعدادی از نیروهای عراقی را نیز به اسارت گرفتند. [۸]
طراحی و اجرای عملیات آزادسازی سوسنگرد
در پی محاصره سوسنگرد، قرارگاه نیروی زمینی در جنوب، طرحی فوری برای شکستن حلقه محاصره و برقراری ارتباط زمینی میان اهواز و سوسنگرد تدوین کرد. مسئولیت هدایت عملیات برعهده قرارگاه لشکر ۹۲ زرهی اهواز قرار گرفت و یگانهایی از این لشکر، گروه جنگهای نامنظم دکتر چمران، گروه رزمی ۱۴۸ پیاده لشکر ۷۷ خراسان، هنگ ژاندارمری سوسنگرد، سپاه پاسداران و نیروهای بسیج مردمی در آن مشارکت داشتند. پشتیبانی هوایی نزدیک نیز به وسیله بالگردهای هوانیروز و نیروی هوایی ارتش انجام میشد. [۹]
بر اساس طرح عملیاتی، تیپ ۲ زرهی لشکر ۹۲ به فرماندهی سرهنگ امرالله شهبازی مأموریت داشت از محور حمیدیه ـ سوسنگرد به مواضع دشمن حمله کرده و حلقه محاصره را بشکند. گروه جنگهای نامنظم دکتر چمران نیز در کنار این یگان عمل میکرد. گروه رزمی ۱۴۸ پیاده مأمور تأمین جناح جنوبی نیروهای عملکننده بود و تیپ ۳ لشکر ۹۲ زرهی، ضمن حفظ مواضع خود در منطقه شمال کرخه، با اجرای تک محدودی به سمت آبادی سبحانیه، جناح شمالی عملیات را پوشش میداد. در این عملیات، سرهنگ غلامرضا قاسمی فرماندهی لشکر ۹۲ زرهی را برعهده داشت و سرهنگ عبدالله الماسی نیز فرمانده تیپ ۳ زرهی بود. [۱۰]
عملیات نیروهای ایرانی در ساعت ۶ صبح روز ۲۶ آبان ۱۳۵۹ آغاز شد. گروه جنگهای نامنظم دکتر چمران در پیشاپیش نیروها و با پشتیبانی تانکهای تیپ ۲ زرهی و بالگردهای هوانیروز، در امتداد محور ابوحمیظه ـ سوسنگرد پیشروی کرد. همزمان، یگانهای تیپ ۲ زرهی به مواضع دشمن یورش بردند و نیروهای تیپ ۳ نیز در شمال کرخه به سمت سبحانیه حرکت کردند. گروه رزمی ۱۴۸ پیاده هم مأموریت تأمین جناح جنوبی نیروهای عملکننده را برعهده داشت. با آغاز حمله، نیروهای عراقی که در محاصره شهر مواضع خود را مستقر کرده بودند، در برابر فشار یگانهای ایرانی با مقاومت و عقبنشینی مواجه شدند. ابتدا حلقه محاصره از سمت شرق و جنوب شکسته شد و نیروهای ایرانی توانستند وارد شهر شوند. در ادامه، عناصر متجاوز از داخل سوسنگرد بیرون رانده شدند و نیروهای عراقی به سمت کرخه کور عقب نشستند. حدود ساعت ۱۱، نخستین تانکهای عراقی از منطقه درگیری به سمت جنوب گریختند و در محور سبحانیه نیز نیروهای ایرانی موفق به عقب راندن دشمن شدند. سرانجام حدود ساعت ۱۲، مقاومت نیروهای عراقی درهم شکست و محاصره سوسنگرد بهطور کامل پایان یافت. [۱۱]

جمعبندی
عملیات آزادسازی سوسنگرد را باید یکی از رویدادهای مهم نظامی در ماههای نخست جنگ تحمیلی دانست. اهمیت این عملیات از آن جهت بود که ارتش عراق با تصرف بستان و محاصره سوسنگرد، درصدد فراهم کردن مقدمات پیشروی به سمت حمیدیه و اهواز بود؛ هدفی که در صورت تحقق، میتوانست موقعیت نظامی ایران در جبهه جنوبی را به شدت متزلزل کند. شکست محاصره سوسنگرد، این طرح را در مقطع حساس آغاز جنگ ناکام گذاشت و مانع از پیشروی بیشتر نیروهای عراقی در جبهه میانی خوزستان شد.
از سوی دیگر، مشارکت هماهنگ یگانهای ارتش، نیروهای مردمی، سپاه پاسداران و گروه جنگهای نامنظم دکتر چمران، تجربه مهمی در زمینه همکاری و وحدت فرماندهی میان نیروهای مسلح ایران به وجود آورد. این عملیات همچنین توانایی ارتش جمهوری اسلامی ایران را در طراحی و اجرای عملیات آفندی و بهرهگیری از پشتیبانی نزدیک هوایی به نمایش گذاشت و زمینه مناسبی برای برنامهریزی عملیاتهای بزرگتر در ادامه جنگ فراهم کرد. به همین دلیل، آزادسازی سوسنگرد افزون بر دستاوردهای تاکتیکی، از نظر راهبردی نیز نقطه عطفی در تثبیت مواضع ایران و ناکام ماندن اهداف نظامی عراق در خوزستان به شمار میرود.
پینوشتها
[۱]نریمانی، علیرضا و سناییزاده، محمدصادق (۱۳۹۸). تجزیه و تحلیل عملیات آزادسازی سوسنگرد مبتنی بر اصول جنگ. فصلنامه مطالعات جنگ، سال اول، شماره ۱، ص ۱۰.
[۲]ملکی، غلامرضا و مصدق، مسعود (۱۴۰۰). تحلیل راهبردی عملیات شکست محاصره سوسنگرد، ویرایش دوم، چاپ اول، تهران: انتشارات دافوس، ص ۱۷۴.
[۳]ملکی، غلامرضا؛ مصدق، مسعود و شیدایی، محمدرضا (۱۳۹۵). تبیین شکست محاصره سوسنگرد، چاپ اول، تهران: انتشارات دافوس، ص ۱۰۸.
[۴]همان، ص ۱۱۱.
[۵]بختیاری، مسعود (۱۳۸۰). عملیات طریقالقدس و آزادسازی شهر بستان، تهران: انتشارات ایران سبز، ص ۴۳.
[۶]بابایی، گلعلی (۱۳۹۲). طوفان در راه است؛ خاطراتی از محاصره و شکست حصر سوسنگرد، چاپ اول، تهران: بنیاد حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس، ص ۱۶.
[۷]معینوزیری، نصرتالله (۱۳۸۴). تحلیلی بر وقایع صحنه عملیات خوزستان در سال اول جنگ، تهران: سازمان حفظ آثار آجا، ص ۶۷.
[۸]نریمانی و سناییزاده، همان، ص ۱۹.
[۹]ملکی و همکاران، همان، صص ۱۲۳ ـ ۱۲۴.
[۱۰]همان، ص ۱۲۴.
[۱۱]رزاقزاده، امیر (۱۳۹۱). نبرد طریقالقدس، چاپ اول، تهران: مرکز اسناد دفاع مقدس، ص ۱۹۴.