از منبرهای هیئت بنیالزهرا تا سنگر ۱۹ دی؛ مبارزات آیتالله وحید خراسانی
پایگاه اطلاعرسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ رحلت مرجع تقلید عالیقدر شیعیان، حضرت آیتالله العظمی حسین وحید خراسانی، فرصتی برای بازخوانی فرازهایی از حیات علمی و مبارزاتی ایشان در دوران ستمشاهی است. اسناد بهجامانده از سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک) در دهههای ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ خورشیدی، تصویری روشن از روحانی صاحبنفوذ و صریحاللهجهای ترسیم میکند که منبرهایش در تهران و منزلش در قم، به کانون روشنگری، انتقاد از فساد حکومتی و دفاع تمامقد از مرجعیت و نهضت امام خمینی (ره) تبدیل شده بود.
بررسی اسناد ساواک نشان میدهد که رژیم پهلوی همواره در تلاش بود تا با تعریف الگویی خاص از روحانیت، وعاظ و علما را در خدمت توجیه برنامههای خود، بهویژه در مقاطع حساسی چون اصلاحات ارضی، قرار دهد. با این حال، نام وحید خراسانی در گزارشهای محرمانه ساواک، همواره در زمره روحانیونی ثبت شده که در نقطه مقابل این خواست قرار داشته و دستگاه امنیتی را به چالش میکشیدند.

حضور در هیئت بنیالزهرا و نگرانی ساواک از نفوذ کلام در تهران
پیش از استقرار کامل در حوزه علمیه قم و مرجعیت عامه، سخنرانیهای آیتالله وحید خراسانی در مجالس مذهبی تهران بهدقت توسط مأموران ویژه ساواک رصد میشد. بر اساس یک گزارش در آذرماه ۱۳۳۸، در جلسه فوقالعاده «هیئت بنیالزهرا» که با حضور بیش از ۲۵۰۰ نفر در حسینیه بنیالزهرا واقع در کوی تقوی (منشعب از خیابان ری) برگزار شد، آیتالله وحید خراسانی پس از سخنرانی شیخ عباسعلی اسلامی به منبر رفت و پیرامون مسائلی به ایراد سخن پرداخت. حساسیت این جلسات بهقدری بود که به گفته گزارشگر ساواک، یکی از مؤسسین هیئت دستگاه ضبط صوتی در تهویه جلسه قرار داده بود تا مطالب ناطقین عیناً ضبط شود.

در تیرماه ۱۳۳۹ نیز در مجلس عزاداری همین هیئت در منزل حاج علیاصغر شیرازینژاد در خیابان ری (آب منگل) با حضور حدود ۵۰۰ نفر، آیتالله وحید خراسانی در منبر خود با لحنی صریح و انتقادی، به وضعیت فرهنگی، تجملگرایی و شکاف طبقاتی عصر پهلوی تاخت و گفت: «اگر تاریخ را ورق بزنیم خواهیم دید که در هیچ زمانی از ابتدای دنیا تا به امروز هیچوقت مانند این دوره شیشه عقل مردم شکسته نشده و دنیای امروز دنیای شهوت و ظاهرسازی شده است... تجملات بالا رفته و توقعات هم بیشتر شده و در نتیجه دخترها در منزلها میترشند و پسرها هم بیزن میمانند و به همان نسبت فجایع بالا میرود. سراسر این مملکت از مردم بیچاره و مستأصل پر شده، یک عده دیگر هر سال یک اتومبیل آخرین سیستم عوض میکنند؛ آخر چقدر میشود صبر کرد؟».

در فهرست «وعاظ ناراضی»؛ تلاش ساواک برای ممانعت از سخنرانی در ماه رمضان
مواضع انتقادی او باعث شد تا در تحلیلهای کلان ساواک درباره روحانیت، نامش در فهرست وعاظ درجهیک و مخالف قرار گیرد. در یک گزارش «محرمانه» از سوی نخستوزیری (ساواک) با موضوع دستهبندی روحانیون، ذیل عنوان «۴- وعاظ ناراضی و ناراحت» آمده است: «بهطوری که به تجربه ثابت شده است عدهای از وعاظ درجهیک از قبیل شیخ جعفر شجونی، شیخ محمود حلبی، وحید خراسانی، شیخ باقر نهاوندی، شیخ جواد فومنی و چند نفر دیگر ضمن سخنان خود در مساجد و مجالس عمومی با انتقادهای شدید از دستگاههای دولتی و بعضی مقامات پرداخته و موجبات نارضایتی و بدبینی مردم را نسبت به دولت و دستگاههای دولتی فراهم میکنند...».
نگرانی رژیم از تأثیرگذاری این گروه بر افکار عمومی در آستانه اجرای قانون اصلاحات ارضی به اوج خود رسید. در بخش دیگری از همان گزارش محرمانه ساواک، بهصراحت پیشنهاد شده است که برای پیشبرد اهداف رژیم، باید جلوی فعالیت این وعاظ گرفته شود: «به مناسبت تصویب قانون اصلاحات ارضی مصلحت است در ماه رمضان سال جاری از اداره جلسات مذهبی در تهران توسط وعاظ نامبرده زیر: ۱- شیخ جعفر شجونی ۲- وحید خراسانی ۳- شیخ مرتضی انصاری ۴- شیخ باقر نهاوندی ۵- شیخ محمود حلبی ۶- شیخ جواد فومنی امام جماعت مسجد نو ۷- طالقانی امام جماعت مسجد هدایت ۸- حاج سید صدرالدین سیدجوادی که سابقاً در سخنرانیهای خود بعضاً از دستگاههای دولتی انتقادات شدیدی به عمل میآوردند، جلوگیری به عمل آید».

قیام ۱۹ دی ۱۳۵۶ قم؛ منزل آیتالله وحید خراسانی در مسیر خروش طلاب
با اوجگیری نهضت اسلامی در سال ۱۳۵۶ و انتشار مقاله موهن روزنامه اطلاعات علیه امام خمینی (ره)، شهر قم در روز ۱۹ دی ۱۳۵۶ یکپارچه تعطیل شد و دهها هزار نفر از مردم، طلاب و بازاریان به خیابانها آمدند. اسناد ساواک درباره وقایع آن روز نشان میدهد که بیت آیتالله وحید خراسانی یکی از مقاصد اصلی و کانونهای مهم تجمع راهپیمایان بوده است.

بر اساس گزارش «خیلی محرمانه» ساواک از تظاهرات روز ۱۹ دی ۱۳۵۶ قم، طلاب و معترضان پس از تجمع در مسجد اعظم و مدرسه خان، بهصورت دستهجمعی به منازل مراجع و علمای بزرگ از جمله آیتالله شیخ هاشم آملی، علامه طباطبایی و مدرسه امیرالمؤمنین (که در آن آیتالله ناصر مکارم شیرازی سخنرانی کرد) رفتند. گزارش ساواک تصریح میکند: «بعد از سخنرانی مکارم، طلاب به منزل وحید خراسانی رفتند». در اسناد و گزارشهای مربوط به این رویداد نیز تأکید شده که جمعیت هزاران نفری تظاهرکنندگان که با شعارهای کوبنده و شجاعت در برابر نیروهای نظامی و کماندوهای اعزامی به قم ایستاده بودند، به طرف منزل آقای وحید خراسانی حرکت کردند.

دفاع تاریخی از امام خمینی (ره): «اگر کسی پا روی نور بگذارد، نور خاموش نمیشود»
اوج تقابل کلامی و معنوی آیتالله وحید خراسانی با دستگاه حاکمه در همان روز ۱۹ دی ۱۳۵۶ و در جمع طلاب خشمگینی رقم خورد که به منزل ایشان رفته بودند. طبق گزارش ساواک، در آن اجتماع ابتدا هادی مروی (داماد آیتالله خزعلی) سخنرانی کرد و از مقامات دولت خواست نویسنده مقاله موهن را محاکمه کنند.
پس از او، آیتالله وحید خراسانی لب به سخن گشود و در دفاعی ماندگار از جایگاه امام خمینی (ره) و مرجعیت شیعه، چنین فرمود:
«خمینی را تشبیه به نور کرد که اگر کسی پا روی نور بگذارد، نور خاموش نمیشود».
مأمور ساواک در ادامه گزارش خود آورده است که آیتالله وحید خراسانی سپس شعری قرائت کرد که مفهومش این بود که «آب دریا به دهان سگ نجس نمیشود» و در حالی که رویش با نویسنده مقاله (و دستگاه حاکمه پشت آن) بود، با قاطعیت گفت: «ای احمق، تو به شخصی توهین کردی که معرفه است و آنقدر بزرگ است که تو را به حساب نمیآورد».
این اسناد تاریخی گواهی میدهند که آیتالله وحید خراسانی در تمام مقاطع حساس تاریخ معاصر، چه در منبرهای پرشور دهه ۳۰ و ۴۰ تهران و چه در لحظات سرنوشتساز قیام ۱۹ دی قم، هرگز در چارچوب مطلوب دستگاه پهلوی نگنجید و با صراحت لهجه، استقلال حوزه و دفاع از حریم مرجعیت را پاس داشت.