تبلیغ اندیشههای دکتر شریعتی در بحرین توسط زنان ایرانی
پایگاه اطلاعرسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ در نیمه نخست دهه ۱۳۵۰ خورشیدی، موج نوزایی فکری و دینی برخاسته از اندیشههای دکتر علی شریعتی توانست با سرعتی چشمگیر مرزهای جغرافیایی ایران را درنوردد و جوامع ایرانی خارج از کشور را به شدت تحت تأثیر خود قرار دهد. اسناد طبقه بندیشده و محرمانه برجایمانده از ساواک در سالهای ۱۳۵۴ و ۱۳۵۵، سند زندهای بر این حقیقت انکارناپذیر است که اهمیت، گستره نفوذ و ضریب تأثیرگذاری دکتر شریعتی صرفاً به محافل روشنفکری، دانشگاهی یا جغرافیاهای داخلی کشور محدود نمیشد بلکه گفتمان و آثار او تا جوامع ایرانیان در شیخنشینهای خلیج فارس، بهویژه در کشور بحرین، ریشه دوانده و به جریانی زنده و پویا بدل گشته بود.
نشانگر بارز اهمیت دکتر شریعتی دغدغه و حساسیتی است که نهاد اطلاعاتی رژیم پهلوی نسبت به گسترش و اشاعه افکار او ابراز داشته است. در ارزیابیها و گزارشهای رسمی ساواک با صراحت تمام ذکر شده است که طرفداری از کتابها، نشریات، افکار و طرز فکر دکتر شریعتی در بحرین به حدی «شیوع یافته» و گسترش پیدا کرده است که اگر به حال خود رها شود و با آن مقابله نگردد، موجب جلب گسترده افکار و عواطف ایرانیان مقیم آن منطقه شده و برای شریعتی «شخصیت کاذبی در آنسوی خلیج فارس کسب خواهد نمود». این تعابیر و ادبیات امنیتی به روشنی نشان میدهد که دستگاه اطلاعاتی رژیم، آثار و اندیشههای شریعتی را نه یک جریان حاشیهای یا موقتی، بلکه یک «خطر جدی، ریشهدار و فراگیر» ارزیابی میکرد که از قدرت جذب و بسیجکنندگی فوقالعادهای در میان بدنههای مختلف تودههای مردم برخوردار بود.
اهمیت این جنبش فکری زمانی ابعاد عمیقتری به خود میگیرد که به ابزارها، حاملان و راویان این پیام توجه کنیم. بر اساس اسناد مستند ساواک، زنان مذهبی، سخنور و فعال که از مبلغان مکتب عصمتیه مشهد بودند، با درک اهمیت حیاتی ترویج اندیشههای شریعتی، سفرهای متعددی را به شیخنشینهای بحرین ترتیب دادند.
فراتر از این سفرهای تبلیغی، استمرار این جریان با اعزام شاگردان و مبلغان جوانتر و تازهنفستری همراه شد که تنها در یک محموله و مأموریت مشخص، یکصد جلد از کتابهای دکتر علی شریعتی را با خود به شهرهای بحرین (از جمله محرق و منامه) منتقل کردند تا در میان ایرانیان مقیم آن دیار توزیع و پخش نمایند. این پدیده گویای آن است که گفتمان دکتر شریعتی از چنان ظرفیت و جاذبه قدرتمندی بهره میبرده که توانسته اقشار مختلف اجتماعی، از جمله زنان مبلغ و مذهبی سنتی را به درون حلقههای نشر و توزیع خود بکشاند؛ زنانی که با پذیرش خطرات ناشی از لو رفتن در سیستمهای رصد اطلاعاتی و برخوردهای امنیتی، به مروجان جدی آثار او در خارج از مرزهای کشور تبدیل شده بودند.
میزان اهمیت و تاثیرگذاری این جریان فکری به قدری بالا بود که سازمان ساواک برای خنثیسازی، کنترل و مهار آن، ناچار شد به طراحی عملیاتهای پیچیده، ائتلافسازیهای منطقهای و بسیج امکانات کلان مذهبی و دولتی متوسل شود. در مکاتبات و نظریههای مندرج در اسناد، به وضوح دیده میشود که برای مقابله با موج نفوذ شریعتی، برنامهریزی دقیق صورت گرفت تا پیش از فرارسیدن ایام محرم، وعاظ، سخنرانان و مبلغان اعزامی به بحرین «نشان کرده و آموزشهای لازم» را دریافت کنند تا در منابر و محافل عمومی به رد و تخطئه تفکرات او بپردازند.
حتی برای پیشبرد این هدف امنیتی، پیشنهاد شد که از طریق «تحبیب، جلب رضایت و کمکهای مالی» به چهرههای مذهبی نفوذپذیر و ایجاد ارتباط با مؤسسات مذهبی منطقه (مانند شبکه شخصیتهایی، چون سید مجتبی مرتضوی و شیخ محمدصادق ملکی)، سد محکمی در برابر پیشروی تفکر شریعتی ایجاد شود. این اقدامات دستپاچهوار و سیستماتیک، گواهی آشکار بر این امر است که رژیم پهلوی به خوبی درک کرده بود که با روشهای ساده سرکوب فیزیکی نمیتوان با یک جنبش نرمافزاری و اندیشهای مقابله کرد.