چرا نام وزارت دفاع ملی تغییر کرد؟ + اسناد

پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ سبقه تشکیل وزارتخانه ای به کارکرد وزارت دفاع، به دوران قاجار باز می گردد. با انتقال قدرت سیاسی به قاجاریه و همگام با شرایط جدید سیاسی، تغییراتی در نحوه اداره کشور و امور نظامی ایجاد شد. تشکیل وزارت لشکر در دوره فتحعلی شاه قاجار از جمله این تغییرات به شمار می آید. عنوان وزارت لشکر از ابداعات دوره فتحعلی شاه است. توسعه روابط خارجی ایران با دولت‌های اروپایی، جنگ‌های طولانی ایران با روسیه و عثمانی و لزوم توجه به سازماندهی مناسب تشکیلات نظامی، زمینه ایجاد این وزارتخانه را فراهم آورد.

این وزارتخانه تا دوره ناصری با این نام به فعالیت می پرداخت اما از این زمان به بعد با تغییراتی که ناصرالدین شاه قاجار در وزارتخانه ها ایجاد کرد، وزارت جنگ جایگزین وزارت لشکر شد. در دوره پهلوی اول این نام همچنان به عنوان وزارت جنگ باقی ماند اما در دوره نخست وزیری دکتر محمد مصدق، این وزارتخانه برای مدتی کوتاه به نام وزارت دفاع تغییر نام داد. مصدق در 5 مرداد 1331 طی نامه ای که از سوی خود به مجلس ارسال نمود و به وسیله باقر کاظمی وزیر دارایی و نایب نخست وزیر در مجلس قرائت شد، علاوه بر معرفی هیئت وزیران خود و تقدیم برنامه دولت به مجلس، اعلام نمود که زین پس، وزارت جنگ به وزارت دفاع ملی تغییر نام داده و توسط شخص وی اداره خواهد شد. این وزارتخانه پس از سقوط دولت مصدق، بار دیگر دچار تغییر عنوان شد و نام این وزارتخانه پس از کودتای 28 مرداد 1332، مجددا وزارت جنگ گردید.

پس از وقوع انقلاب اسلامی، از سال 1358 تا خرداد ماه 1363، این وزارتخانه تحت عنوان وزارت دفاع ملی فعالیت می‌کرد اما در این تاریخ، با توجه به مصوبه مجلس شورای اسلامی در دوره اول، نام این وزارتخانه به وزارت دفاع تغییر یافت. با توجه به این موضوع، به بررسی روند طرح و تصویب لایحه تغییر نام این وزارتخانه در مشروح مذاکرات مجلس شورای اسلامی در دوره اول می پردازیم.

کلیات این لایحه در جلسه پانصد و هشتاد و دوم دوره اول مجلس شورای اسلامی در تاریخ 2 اسفند 1362 در صحن علنی مجلس از سوی کمیسیون های امور دفاعی و کار و امور اداری و استخدامی با عنوان «لایحه قانونی انتزاع سازمان هواشناسی از وزارت دفاع ملی و تبدیل آن به اداره کل و ادغام آن با سازمان هواپیمایی کشوری» مطرح شد.

اصل لایحه ارسالی از سوی دولت بدین شرح است:

لایحه راجع به اصلاح لایحه قانونی انتزاع سازمان هواشناسی از وزارت دفاع ملی و تبدیل آن به اداره کل و ادغام آن با سازمان هواپیمایی کشوری وابسته به وزارت راه و ترابری مصوب 58/2/27 شورای انقلاب ایران که بنابه پیشنهاد شماره 38-38/1603/م ج مورخ 1362/6/29وزارت دفاع ملی در جلسه مورخ 1362/8/1 هیات وزیران به تصویب رسیده است، به پیوست تقدیم و تقاضای تصویب آن را دارد. نظر به این که در قسمت آخر قانون انتزاع سازمان هواشناسی از وزارت دفاع ملی و تبدیل آن به اداره کل و ادغام آن به سازمان هواپیمایی کشوری وابسته به وزارت راه و ترابری(مصوب 1358/2/27) نام وزارت جنگ سابق به وزارت دفاع ملی تغییر نموده است. به منظور هماهنگی نام «وزارت دفاع ملی» با نام وزارتخانه های دیگر لایحه اصلاحی به شرح زیر تهیه گردیده است.

لایحه راجع به اصلاح لایحه قانونی انتزاع سازمان هواشناسی از وزارت دفاع ملی و تبدیل آن به اداره کل و ادغام آن به سازمان هواپیمایی کشوری وابسته به وزارت راه و ترابری، مصوب 58/2/27 شورای انقلاب اسلامی ایران

در این جلسه، مهدی طیب مخبر کمیسیون امور دفاعی و نماینده نائین اعلام داشت که دولت درصدد است تا به اصلاح بند آخر این لایحه پرداخته و نام وزارتخانه، به وزارت دفاع تغییر یابد. اکثریت نمایندگان حاضر در کمیسیون امور دفاعی بر این موضوع اتفاق نظر داشتند که این موضوع در حد یک لایحه نبوده و وجود کلمه ملی نیز صدمه ای بر اصل موضوع نخواهد زد زیرا که واژه ملی، غیر از مساله ملی گرایی است و امام نیز در فرمایشات خود به این واژه اشاره نموده؛ مضافا این که واژه مذکور به معنی دفاع همه جانبه و همگانی است و به این اعتبار، واژه ملی در کنار دفاع، در اغلب کشورهای جهان نیز آمده است اما به دلیل درخواست دولت مبنی بر نبود این کلمه در آخر تمامی وزارتخانه ها و همچنین جلوگیری از هدر رفتن وقت مجلس، عنوان طولانی ارائه شده برای لایحه از سوی دولت، به لایحه تغییر نام وزارت دفاع ملی تغییر یافت زیرا عنوان لایحه ارسالی دولت، تناسبی با محتوای آن نداشت. بنابراین ماده واحده این لایحه به شرح ذیل اعلام می گردد:

-از تاریخ تصویب این قانون، نام وزارت دفاع ملی به وزارت دفاع تغییر می یابد.

محمدعلی هادی نجف آبادی نماینده تهران به عنوان مخالف این لایحه، آن را در شرایط کشور، چیزی جز اتلاف وقت مجلس ندانسته و رای گیری در خصوص آن را نادرست دانست. در مقابل، علی آل کاظمی نماینده موموندی نماینده دلفان و سلسله در موافقت با اقدام دولت، خواستار رای گیری در این خصوص گردید. سرهنگ افراخته نماینده دولت با ذکر دلایل دولت برای تغییر نام وزارتخانه با توجه به سوالات موجود از سوی افراد مختلف در ارتباط با ابهامات و تردیدها در معنای واژه ملی و نبود آن در ادامه اسامی وزارتخانه های دیگر و همچنین محتوای بند ج اصل 110 قانون اساسی مبنی بر اشاره به نام وزیر این وزارتخانه به عنوان وزیر دفاع، به اهمیت این لایحه برای دولت اشاره کرد. با توجه به توضیحات ارائه شده از سوی نماینده دولت، نایب رئیس مجلس در خصوص این ماده واحده رای گیری نمود که با قیام اکثریت نمایندگان تصویب شد.

پس از آن، در جلسه ششصد و بیستم مجلس شورای اسلامی به تاریخ 2 خرداد 1363، لایحه تغییر نام وزارت دفاع ملی به وزارت دفاع که در کمیسیون امور دفاعی برای شور دوم مورد بررسی قرار گرفته و به تصویب اکثریت آراء رسیده بود، از سوی طیب، مخبر کمیسیون امور دفاعی در این جلسه قرائت شد. وی ضمن اعلام این موضوع، به این مطلب اذعان نمود که در جلسات کمیسیون، بسیاری از نمایندگان بر غیرضروری و مهم نبودن این تغییر و ارائه آن به صورت یک لایحه مستقل اشاره داشته اما چون این لایحه از سوی دولت تقدیم مجلس شده بود و ضرورت آن از سوی نماینده دولت مطرح گردید، در شور اول تصویب و در شور دوم نیز هیچگونه پیشنهادی در رابطه با لایحه مذکور به کمیسیون نرسید و مصوبه شور اول، عینا مورد تایید قرار گفت.

با توجه به سخنان مخبر کمیسیون، ماده واحده این لایحه پس از اعلام هاشمی رفسنجانی ریاست مجلس شورای اسلامی، به تایید اکثریت نمایندگان رسید و از تاریخ تصویب این قانون به تاریخ 1363/3/2، نام وزارت دفاع ملی به وزارت دفاع تغییر یافت. این لایحه، برای تایید در تاریخ1363/3/5، به شورای نگهبان ارسال گردید و این شورا به دلیل عدم مغایرت آن با موازین شرعی و قانون اساسی، لایحه مذکور را در تاریخ 1363/3/14 تایید کرد.

منابع و ماخذ:

-خسروبیگی، هوشنگ(1384)، وزارت لشکر در دوره قاجاریه، نشریه پیک نور، دوره 3، شماره 5، تاریخ 2 ضمیمه

-باقری نیک، صادق(1399)، ارتش و دولت دکتر مصدق، پژوهشنامه مطالعات راهبردی در علوم انسانی و اسلامی، دوره 3، شماره 31

-مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، دوره هفدهم، جلسه 20، یکشنبه 5 مرداد 1331

-مشروح مذاکرات مجلس شورای اسلامی، دوره اول، جلسه 582، سه شنبه 2 اسفند 1362

- مشروح مذاکرات مجلس شورای اسلامی، دوره اول، جلسه 620، چهارشنبه 2 خرداد 1363