شبهه بر سر زادروز فردوسی/ تولد فردوسی یکم بهمن است؟

پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ فردوسی یکی از برجسته‌ترین چهره‌های تاریخ و فرهنگ ایران است که نقش بی‌بدیلی در حفظ و گسترش زبان فارسی و هویت ملی ایرانیان ایفا کرده است. اما رویکردهای ایدئولوژیک و غیرتاریخی به شخصیت او، نه تنها شناخت دقیقی از فردوسی به دست نمی‌دهد، بلکه باعث تحریف جایگاه واقعی او در تاریخ می‌شود.

در دوران پهلوی، حکومت تلاش داشت تا فردوسی را در خدمت ایدئولوژی ملی‌گرایانه خود قرار دهد و او را به عنوان نمادی برای مشروعیت‌بخشی به روایت رسمی از هویت ملی معرفی کند. این نوع نگرش، که بیشتر براساس سیاست‌های روز شکل گرفته بود، از نظر تاریخی و علمی قابل نقد است. فردوسی، پیش از آن‌که یک ابزار سیاسی باشد، یک شاعر، اندیشمند و روایتگر حماسه‌های ایران بود که آثارش در بستر تاریخی خود معنا پیدا می‌کند.

برای داشتن درکی عمیق‌تر و واقعی‌تر از شخصیت‌هایی مانند فردوسی، باید به پژوهش‌های علمی و تاریخی در حوزه ادبیات و فرهنگ رجوع کنیم و از روایت‌های گزینشی پرهیز نماییم. به عنوان مثال، مبهم بودن تاریخ دقیق تولد فردوسی نشان می‌دهد که بسیاری از اطلاعات ما درباره او نیازمند بررسی‌های دقیق‌تر است، اما این امر نباید باعث شود که از گرامی‌داشت او و ارزش والای شاهنامه در فرهنگ ایرانی غافل شویم.

مسئله اساسی این است که در مواجهه با میراث فرهنگی و شخصیت‌های تاریخی، به جای نگرش‌های احساسی و ایدئولوژیک، به اصالت و دقت تاریخی پایبند باشیم. این رویکرد نه‌تنها به درک بهتر هویت فرهنگی ایران کمک می‌کند، بلکه مانع از تحریف شخصیت‌های برجسته‌ای مانند فردوسی برای اهداف مقطعی و سیاسی می‌شود. ارج نهادن به فردوسی و شاهنامه، در گروی داشتن نگاهی علمی و واقع‌گرایانه به گذشته است؛ نگاهی که می‌تواند میراث فرهنگی ما را با نگاهی روشن‌تر و معتبرتر به نسل‌های آینده منتقل کند.

با این مقدمه‌ای دو ردیه‌ بر یکم بهمن ماه به‌ عنوان زادروز فردوسی را از نظر می‌گذرانیم:

نظر جلال خالقی مطلق

جلال خالقی مطلق (استاد مسلم فرهنگ و ادبیات و شاهنامه‌پژوه) در پیامی یک بهمن ماه را به عنوان زادروز فردوسی غیر معتبر دانست . به گزارش باشگاه شاهنامه‌پژوهان به نقل از بنیاد فردوسی شاخه توس، جلال خالقی مطلق در پیامی که به تازگی منتشر شده است همچنین افزوده که درباره روز تولد شاعر (فردوسی) هیچ اطلاعی نداریم. متن پیام استاد خالقی مطلق از این قرار است:

دوستان عزیز

بر طبق بررسی چند تاریخ که فردوسی خود در شاهنامه به دست داده است، احتمال نزدیک به یقین سال تولد او ۳۲۹ هجری قمری است که سال درگذشت رودکی نیز هست. درباره  روز تولد شاعر هیچ اطلاعی نداریم و آن‌چه ادعا شده فاقد اعتبار است. سال پایان سرایش شاهنامه ۲۵ اسفند ۴۰۰ هجری است و سال درگذشت شاعر از دو تاریخ ۴۱۱ و ۴۱۶ که گزارش کرده اند، دومین محتمل تر است .

دانشنامه ایرانیکا

دانشنامه ایرانیکا نیز به‌ عنوان یکی از درگاه‌های معتبر علمی که به مسائلی درباره تاریخ و فرهنگ ایرانی می‌پردازد در مقاله‌ای مفصل درباره فردوسی مدعی شده که به‌ طور قطع نمی‌توان تاریخ دقیقی برای تولد فردوسی در نظر گرفت. در قسمت ابتدایی این مقاله که آن را ترجمه کرده‌ایم آمده‌ است:

تاریخ دقیق تولد فردوسی ثبت نشده، اما سه سرنخ مهم از اشعار خود او در این زمینه وجود دارد:

نخست: در مقدمه داستان جنگ بزرگ کیخسرو، فردوسی اشاره می‌کند که در ۶۵ سالگی دچار فقر شده و این سن را سه بار تکرار می‌کند. همچنین بیان می‌کند که وقتی ۵۸ ساله بوده و دوران جوانی‌اش به پایان رسیده، سلطان محمود به سلطنت رسیده است. از آن‌جایی که محمود غزنوی در سال ۳۸۷ هجری قمری (۹۹۷ میلادی) به تخت نشست، بنابراین سال تولد شاعر باید ۳۲۹ هجری قمری (۹۴۰ میلادی) باشد.

دوم: در داستان سلطنت بهرام سوم، شاعر سن خود را ۶۳ سال ذکر می‌کند و تقریباً ۷۳۰ بیت بعد، بار دیگر به این سن اشاره کرده و اضافه می‌کند که روز «هرمزدِ بهمن» (روز اول ماه بهمن) در آن سال مصادف با جمعه بوده است. تحقیقات شاپور شهبازی نشان داده است که در سال‌های مورد بررسی، تنها در سال ۳۷۱ یزدگردی (۱۰۰۳ میلادی)، اول بهمن با روز جمعه مصادف بوده است. اگر ۶۳ سال از این تاریخ کم کنیم، به سال ۳۲۹ هجری قمری (۹۴۰ میلادی) به عنوان سال تولد فردوسی می‌رسیم.

سوم: در پایان شاهنامه، فردوسی سن خود را ۷۱ سال و زمان اتمام کتاب را روز «ارد» (۲۵ اسفند) در سال ۳۷۸ یزدگردی (۴۰۰ هجری قمری / ۸ مارس ۱۰۱۰ میلادی) ذکر کرده است که بار دیگر سال تولد او را ۳۲۹ هجری قمری (۹۴۰ میلادی) تأیید می‌کند.

 (سایت دانشنامه ایرانیکا) www.iranicaonline.or