والفجر ۵، گامی در مسیر نبردهای ایذایی
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ جنگ ایران و عراق به عنوان یکی از طولانی‌ترین و پرحادثه‌ترین جنگ‌های معاصر، شاهد اجرای ده‌ها عملیات نظامی در جبهه‌های مختلف بود. عملیات والفجر ۵ یکی از نبردهای مهم اما کمتر شناخته‌شده در این جنگ بود که در بهمن ۱۳۶۲ با هدف ایجاد برتری تاکتیکی در محور مهران، ضربه زدن به خطوط تدارکاتی ارتش عراق و افزایش فشار بر دشمن اجرا شد. این عملیات توانست دستاوردهایی مهم در عرصه فرسایش توان نظامی عراق و تغییر موازنه نیروها به نفع ایران ایجاد کند.
زمینه‌های اجرای عملیات
در سال چهارم جنگ (۱۳۶۲) استراتژی ایران از تمرکز صرف بر نبردهای بزرگ به سمت اجرای عملیات‌های چندمحوری و فرسایشی تغییر یافت. ایران در آستانه عملیات خیبر و تصرف جزایر مجنون، ایران تصمیم گرفت با ایجاد جبهه‌های جدید در مناطق غربی و مرکزی کشور، ارتش عراق را مجبور به تقسیم نیروهای خود کند و فشار را از جبهه‌های جنوبی کاهش دهد.
از سوی دیگر اهمیت جغرافیایی منطقه مهران در طراحی عملیات نقش کلیدی داشت. این منطقه در مسیر جاده استراتژیک مهران – بصره قرار داشت که یکی از شریان‌های حیاتی تدارکاتی ارتش عراق محسوب می‌شد. ایران با اجرای عملیات والفجر ۵، قصد داشت این مسیر را ناامن کند و باعث اختلال در تدارکات عراق و کاهش توان رزمی آن در جبهه‌های جنوبی شود.
اهداف عملیات والفجر ۵
عملیات والفجر ۵ چندین هدف اصلی را دنبال می‌کرد:
۱. تسلط بر ارتفاعات استراتژیک مهران برای ایجاد برتری نظامی در منطقه.
۲. ایجاد تهدید مستقیم برای جاده مهران – بصره و قطع خطوط تدارکاتی ارتش عراق.
۳. فرسایش توان ارتش عراق و جلوگیری از تمرکز نیروهای دشمن در جبهه‌های دیگر.
۴. تحکیم مواضع ایران در مناطق غربی کشور و کاهش تهدیدهای عراق در این محور.
ویژگی‌های منحصربه‌فرد عملیات
۱- ترکیب جنگ کلاسیک و نامنظم: عملیات والفجر ۵ نمونه‌ای از ترکیب تاکتیک‌های جنگ منظم و نامنظم بود. نیروهای ایرانی از روش‌های جنگ چریکی، حملات شبانه و نفوذ سریع به مواضع دشمن بهره گرفتند تا ارتش عراق را غافلگیر کنند و خطوط دفاعی آن را درهم بشکنند.
۲- جغرافیای پیچیده و تأثیر آن بر نبرد: منطقه عملیاتی دارای ارتفاعات سخت‌گذر، رودخانه‌ها و زمین‌های ناهموار بود که اجرای عملیات را دشوار می‌کرد. نیروهای ایرانی با بهره‌گیری از جنگ کوهستانی و تاکتیک‌های عبور مخفیانه، توانستند از این شرایط به نفع خود استفاده کنند.
۳- اثرگذاری بر جبهه‌های دیگر: اگرچه این عملیات یک نبرد تمام‌عیار نبود، اما توانست باعث تضعیف تمرکز ارتش عراق در جبهه‌های جنوبی شود. درنتیجه، عراق مجبور شد بخشی از نیروهای خود را از جنوب به غرب منتقل کند که این امر به ایران فرصت داد تا در مناطق مهم‌تری ابتکار عمل را به دست بگیرد.
مراحل و تاکتیک‌های عملیات
عملیات والفجر ۵ در نیمه‌شب ۲۷ بهمن ۱۳۶۲ آغاز شد. نیروهای ایرانی شامل یگان‌هایی از سپاه پاسداران و ارتش، با عبور از موانع طبیعی دشوار و شکستن خطوط اولیه دفاعی عراق، موفق شدند به ارتفاعات کلیدی در منطقه مهران دست یابند.
تاکتیک‌های مورد استفاده در این عملیات شامل:
۱- عملیات نفوذی و غافل‌گیرانه: نیروهای ایرانی با حرکت در شب و استفاده از زمین ناهموار، توانستند مواضع دشمن را در مراحل اولیه بشکنند.
۲- استفاده از عوارض طبیعی برای دفاع: پس از تصرف مواضع کلیدی، ایران از ارتفاعات و مناطق سخت‌گذر برای تحکیم مواضع خود بهره برد.
۳- ایجاد فشار مستمر بر خطوط پشتیبانی دشمن: با اجرای این عملیات، ایران موفق شد مسیرهای تدارکاتی عراق را مختل کند و بخشی از نیروهای دشمن را در این محور درگیر سازد.
نتایج و پیامدهای عملیات
عملیات والفجر ۵ چندین دستاورد مهم برای ایران به همراه داشت:
۱. تسلط بر چندین ارتفاع مهم در منطقه مهران، که باعث بهبود موقعیت استراتژیک ایران در این محور شد.
۲. ایجاد اختلال در خطوط تدارکاتی عراق، که موجب کاهش سرعت تحرکات دشمن در جبهه‌های جنوبی گردید.
۳. افزایش تجربه و هماهنگی نیروهای ایرانی در عملیات‌های آینده، خصوصا در نبردهای کوهستانی و منطقه‌ای.
۴. تضعیف تمرکز ارتش عراق در جنوب و فراهم شدن شرایط برای عملیات‌های بعدی.
۵. نیروهای عمل‌کننده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در دو مرحله با هدف آزادسازی بلندی‌های منطقه چنگوله وارد عمل شدند. در همان ساعات نخست، بلندی‌های پیزولی، آزادخان کشته، تنگه چنگوله و ده‌ها کیلومتر مربع از خاک ایران آزاد و جاده بدر - طیب عراق به تسلط نیروهای ایرانی درآمد. همچنین به ۴ تیپ از گارد مرزی عراق خساراتی وارد شد.
۶. در مرحله دوم مناطق دیگری نیز از خاک ایران و عراق آزاد شد و نیروهای خودی در آن استقرار یافتند که ازجمله آن، استقرار نیروهای ایرانی در ۳۵ کیلومتری بزرگراه بغداد - بصره است. در این مرحله نیز ۴ تیپ کوهستانی عراق به طور ۱۰۰ درصد و تیپ ۵۰ زرهی لشکر ۱۲ بیش از ۵۰ درصد منهدم شد و دشمن با دادن ۱۷۷۰ تن کشته و زخمی و اسیر در طی شش پاتک سنگین عقب نشینی کرد.
۷. در مجموع دو مرحله عملیات، منطقه‌ای به گستردگی ۱۱۰ کیلومتر مربع شامل بلندی‌های «پیزولی»، «تنگه چنگوله»، «تونل»، «چغا عسکر»، «عباس عظیم»، پاسگاه‌های شمالی «عین عبد»، «طارق»، «الرباقی»، شهرک‌های «یک سایه»، «آل یاسین» و روستاهای شیخ احمد آزاد شد و چهل دستگاه تانک و نفربر، مقداری سلاح سبک و نیمه سنگین، دو فروند چرخبال، ده‌ها دستگاه خودروی نظامی و ده انبار مهمات دشمن منهدم و ده‌ها دستگاه تانک و نفربر، شماری خودروی نظامی و انواع سلاح‌های سبکو و نیمه سنگین به قنیمت رزمندگان سپاه پاسداران درآمد.
در این عملیات تیپ بازسازی‌شده ۴ گارد مرزی، یک واحد کماندویی، تیپ ۴ کوهستانی، یک گردان تانک از تیپ ۵۰ زرهی لشکر ۱۲، تعداد کشته و زخمی‌های دشمن بیش از ۳۶۰۰ نفر، تعداد اسرا نیز ۱۷۰ نفر از دشمن منهدم شد.
تحلیل کلی و اهمیت عملیات
عملیات والفجر ۵ را می‌توان یک نمونه از نبردهای تاکتیکی و فرسایشی ایران در جنگ تحمیلی دانست. این عملیات هرچند به اندازه عملیات‌های بزرگی مانند والفجر ۸ یا کربلای ۵ تعیین‌کننده نبود، اما نقشی کلیدی در فرسایش ارتش عراق، کاهش تمرکز دشمن در جبهه‌های اصلی و افزایش آمادگی ایران برای نبردهای آتی داشت.
عملیات والفجر ۵ بخشی از استراتژی جنگ فرسایشی ایران بود که هدف آن، تضعیف تدریجی توان ارتش عراق و تغییر شرایط جنگ به نفع ایران بود. این عملیات نه‌تنها به ایجاد فشار بر ارتش عراق در محور مهران – بصره منجر شد، بلکه در آماده‌سازی نیروهای ایرانی برای عملیات‌های بزرگ‌تر نیز نقش بسزایی داشت. هرچند این عملیات به یک پیروزی قاطع و چشمگیر برای ایران منجر نشد، اما از نظر تحلیل نظامی و استراتژیک، یک گام مهم در مسیر مدیریت جنگ و بهره‌گیری از نبردهای تاکتیکی محسوب می‌شود.
منبع: جعفری، مجتبی. اطلس نبردهای ماندگار. ارتش جمهوری اسلامی ایران، نیروی زمینی، ۱۳۸۶.
