امنیت داخلی

بولتنی که در ادامه بررسی می‌شود، یکی از نمونه‌های برجسته در بازخوانی تحلیل ذهنی و ادراکی دستگاه امنیتی رژیم پهلوی در مواجهه با جامعه شناسی سیاسی انقلاب و نارضایتی‌های خروشان مردمی است. سند مذکور به خوبی نشان می‌دهد که چگونه ساختار امنیتی در ماه‌های پیش از فروپاشی، از یک‌سو به درکی از علت‌های ریشه‌ای بحران و عمق خطرات رسیده بود و از سوی دیگر در مواجهه با تحول انگاره‌های تهدید و چرخش الگوی بسیج عمومی، دچار انسداد راهبردی گشته بود.

فروردین ۱۳۵۲، ساواک تصویری متفاوت از جامعه ایران ارائه کرد. این‌بار نه از فعالیت مخالفان سیاسی، بلکه از گلایه‌های روزمره مردمی که با خیابان‌های فرسوده، اتوبوس‌های ناکارآمد، فساد اداری و گرانی دست‌وپنجه نرم می‌کردند. این بولتن کمتر شناخته‌شده نشان می‌دهد که چگونه مشکلات به ظاهر عادی زندگی شهری، در سال‌های اوج درآمد‌های نفتی، به تدریج به بی‌اعتمادی عمومی و نارضایتی سیاسی از حکومت پهلوی تبدیل می‌شد.

بولتن‌های محرمانه سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک)، همواره یکی از روزنه‌های شفاف برای درک ماهیت واقعی مناسبات قدرت در عصر پهلوی دوم بوده است. در این میان، بولتن سری «جلسات قمار برخی از وزراء و مقامات مسئول» (مورخ ۵ مرداد ۱۳۵۰) نه یک گزارش حاشیه‌ای، بلکه سندی افشاگر از پیوند ابتذال اخلاقی، رانت‌خواری اقتصادی در بالاترین سطوح حاکمیتی آن رژیم است. این نوشتار با استناد به متون بازخوانی‌شده ساواک، به تحلیل شبکه‌ای از وزرا، امرا و رانت‌خوارانی می‌پردازد که اموال ملی و حتی مناصب سیاسی را در شب‌نشینی‌های قمار معامله می‌کردند و از سوی شخص شاه نیز چراغ سبز دریافت می‌نمودند.

گزارش پیشِ رو یک بولتن امنیت داخلی متعلق به سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک) است. این بولتن گزارشی است شش ماهه از وضعیت یهودیان ایران از تاریخ ۱۳۴۹/۴/۱۴ تا ۱۳۴۹/۱۰/۱۴. سند حاضر در ۱۰ صفحه تنظیم شده و ابعاد مذهبی، دموگرافیک، اقتصادی، فرهنگی، تشکیلاتی و پیوند‌های بین‌المللی جامعه یهود را از زاویه دید ارگان امنیت داخلی عصر پهلوی روایت می‌کند.

بولتن ویژه امنیت داخلی ساواک به تاریخ ۲۱ خرداد ۱۳۵۷، پرده از اظهارات صریح و نگران‌کننده علی امینی، نخست‌وزیر اسبق ایران، در دیدار با احسان نراقی برمی‌دارد. امینی در این گفتگوی شبانه با انتقاد شدید از تناقض‌گویی مقامات، بی‌کفایتی دولت جمشید آموزگار و انزوای شاه، نسبت به تعمیق شکاف میان روحانیت، مردم و دولت هشدار داده و پیش‌بینی می‌کند که تداوم این وضعیت خطرناک و نامشخص بودن مسیر حرکت کشور، به حوادثی پیش‌بینی‌ناپذیر و وخامت روزافزون اوضاع منجر خواهد شد.

بولتن ویژه و سری اداره کل امنیت داخلی ساواک در سال ۱۳۵۳، با ورود وسواس‌گونه به تعیین ابعاد هندسی قاب‌عکس‌های شاه و حذف آنها از اماکن فرودست شهری (مانند نانوایی‌ها و قصابی‌ها برای جلوگیری از تقدس‌زدایی از چهره حاکم)، پرده از یک کوری ساختاری در دکترین امنیتی پهلوی دوم برمی‌دارد. دکترین فردمحوری که در اوج بحران‌های پنهان جامعه، ساختار امنیتی کشور را به جای پرداختن و فهم صحیح مسائل اساسی امنیت داخلی، معطوف به اندازه و ابعاد عکس شاه و خانواده سلطنتی کرده بود.