چشم طرفداران مصدق به انتخابات آمریکا

پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ یکی از چالش‌های تاریخی جریان‌های ملی‌گرا در ایران عصر پهلوی، نوع نگاه آنان به سیاست خارجی و نقش قدرت‌های بیرونی در تحولات داخلی کشور بود. در حالی که جبهه ملی پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ از عرصه قدرت کنار زده شده بود، انتظار می‌رفت مجموعه‌های وابسته به این جریان با تکیه بر نیروهای اجتماعی و ظرفیت‌های درونی کشور مسیر بازگشت خود را جستجو کنند. اما اسناد بر جای‌مانده از آن دوران نشان می‌دهد که این جریان در مقاطع قابل توجهی چشم امید به حمایت خارجی داشت؛ به‌ویژه از سوی ایالات متحده آمریکا.

گزارشی از ساواک که به تاریخ ۱۹ آبان ۱۳۳۹ تنظیم شده است، نمونه‌ای روشن از همین نگاه بیرونی است. در آن زمان، انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا به‌تازگی انجام شده بود و جان اف. کندی، سناتور جوان حزب دموکرات، به پیروزی رسیده بود. این پیروزی بازتابی گسترده در ایران داشت؛ به‌خصوص در میان طرفداران مصدق. بنا به متن سند:
«موفقیت سناتور کندی در انتخابات آمریکا موجب تقویت روحیه طرفداران مصدق گردیده و به امید اینکه شاید از طرف حکومت جدید آمریکا موجبات تقویت آنها فراهم شود این روزها جنب‌وجوش بیشتری از ناحیه آنان مشاهده می‌شود».

در نگاه بسیاری از نیروهای ملی‌گرا، دموکرات‌ها نسبت به جمهوری‌خواهان مواضع نرم‌تری در قبال کشورهای جهان سوم از جمله ایران داشتند. تا پیش از کندی، دولت آیزنهاور (جمهوری‌خواه) نقش مهمی در حمایت از رژیم پهلوی و طراحی و اجرای کودتای ۲۸ مرداد داشت. بنابراین تغییر دولت در آمریکا، از نظر طرفداران مصدق، احتمال تغییر سیاست واشنگتن را در قبال ایران افزایش می‌داد.

کندی در رسانه‌ها چهره‌ای جوان، مدرن و اصلاح‌طلب داشت. این تصویر در فضای جهانی آن زمان جذابیت داشت و بسیاری گمان می‌کردند که دولت او به سمت اصلاح ساختارهای سیاسی متحدانش حرکت خواهد کرد و فضای سیاسی ایران نیز شاید گشوده شود.
در میان طرفداران مصدق، این تصور شکل گرفته بود که دولت جدید آمریکا ممکن است بر شاه فشار وارد کند تا فضای سیاسی داخلی بازتر شود و نیروهای ملی‌گرا بتوانند دوباره فعالیت کنند.

برخی از نیروهای ملی‌گرا، به دلیل تجربه‌های تلخ با دولت جمهوری‌خواه قبلی، تصور می‌کردند که دموکرات‌ها کمتر به سیاست‌های مداخله‌جویانه سخت‌گیرانه تکیه خواهند کرد. از دید آنان، کندی شاید به ارزش‌هایی مثل آزادی بیان، دموکراسی و استقلال سیاسی ــ ولو در سطح شعار ــ اهمیت بیشتری بدهد.

سند یادشده علاوه بر اشاره به نگاه سیاسی طرفداران مصدق، وضعیت اجتماعی آن دوران را نیز بازتاب می‌دهد. مطابق گزارش، فعالیت‌های تبلیغاتی طرفداران جبهه ملی عمدتاً در محیط‌های فرهنگی و دانشگاهی متمرکز بوده است. محیطی که به دلیل نارضایتی‌های اقتصادی و فشارهای معیشتی، زمینه مناسبی برای گسترش تبلیغات سیاسی محسوب می‌شد. آموزگاران و دبیران، با دریافتی پایین و هزینه‌های رو به افزایش زندگی، از وضع موجود ناراضی بودند.

در سند آمده است که در زمان استراحت دبیران، به جای گفتگو پیرامون مسائل آموزشی و علمی، بحث‌ها پیرامون اوضاع کشور، گرانی‌ها و بی‌توجهی حاکمیت به مشکلات صنفی آنان می‌چرخید. این نارضایتی عمومی، امکان نفوذ تبلیغات سیاسی را افزایش می‌داد و همین امر موجب شد طرفداران مصدق با امید بیشتر به حمایت احتمالی دولت آمریکا، فعالیت‌های خود را گسترش دهند.

متن سند:

تاریخ سند: ۱۳۳۹/۸/۱۹

موفقیت سناتور کندی در انتخابات آمریکا موجب تقویت روحیه طرفداران مصدق گردیده و بامید[به امید] اینکه شاید از طرف حکومت جدید آمریکا موجبات تقویت آنها فراهم شود این روزها جنب و جوش بیشتری از ناحیه آنان مشاهده میشود.
عمده فعالیت تبلیغاتی این عده در فرهنگ و دانشگاه است و علت آن اینست که دبیران و آموزگاران بعلت کمی حقوق و گرانی فوق‌العاده هزینه زندگی عموما ناراضی هستند و زمینه در بین فرهنگیان کاملا آماده هر گونه تبلیغاتی علیه دولت و دستگاه حاکمه میباشد.
روسای دبیرستانها میگویند در زنگهای تفریح موقعیکه دبیران دور هم جمع میشوند بجای اینکه صحبت از برنامه تحصیل دانش آموزان و تبادل نظر در رفع مشکلات درسی بنمایند وقت آنها صرف انتقاد از اوضاع عمومی کشور میشود و از اینکه بزندگی[به زندگی] و حقوق آن‌ها توجه نمیشود و هزینه زندگی پیوسته در حال افزایش است ناراحت و عصبانی میباشند.
اصل در پرونده جبهه ملی مرکز و رونوشت در پرونده‌های بررسی فعالیت امریکا در ایران و وزارت فرهنگ بایگانی شود.