بولتن ویژه ساواک درباره جامعه یهودیان ایران
پایگاه اطلاعرسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی- محمدامین خدابنده؛ بر اساس ارزیابی ساواک، یهودیان ایران فرایض دینی خود را در اماکنی به نام «کنیسه» انجام میدهند. امور مذهبی این جامعه در داخل کشور توسط مراجعی که «حاخام» نامیده میشوند، حلوفصل میگردد. سند دو تن از حاخامهای برجسته و واجد صلاحیت صدور احکام طلاق و ازدواج در آن مقطع را نام میبرد:
حاخام یوسف اورشرکا: نامبرده تحصیلات مذهبی خود را در اورشلیم به پایان رسانده و علاوهبر سمت رهبری دینی، دارای دفتر طلاق و ازدواج مذهبی بوده است.
حاخام یدیدیا شوفط: او تحصیلات خود را در شهرستان کاشان نزد پدرش به پایان رسانده و همانند حاخام اورشرکا، دارای دفتر رسمی طلاق و ازدواج مذهبی بوده است.
سند همچنین به «ربانوت» به عنوان مرجع کلی یهودیان جهان (از جمله ایران) در کشور اسرائیل اشاره میکند که محل گردآمدن عدهای از روحانیون یهودی جهت حل معضلات و مراجعات مردم است.
۲. قدرت و امکانات (جمعیتشناسی و وضعیت مالی)
قدرت نفوسی (جمعیت): بولتن ساواک به سرشماری انجامشده توسط اداره مرکز آمار ایران (وابسته به سازمان برنامه) در سال ۱۳۴۵ استناد میکند. طبق این آمار، تعداد تقریبی یهودیان ایران ۶۷،۸۰۰ نفر اعلام شده است. بیشترین تمرکز این جمعیت در شهرهای تهران، اصفهان، کرمانشاه و ملایر بوده و مابقی به صورت پراکنده در دیگر نقاط کشور سکونت داشتهاند. سند همچنین یادآور میشود که به دلیل مهاجرتهای مداوم و چندماهه بخشی از این جامعه به اسرائیل، تعداد آنها رو به کاهش بوده است.
قدرت مالی (وضعیت اقتصادی): ساواک وضعیت معیشتی و مادی اقلیت یهود را «مرفه» ارزیابی میکند. در سند قید شده است که اکثر یهودیان ایران به مشاغل آزاد نظیر داروسازی، بزازی، زرگری، نوشابهفروشی و تجارت اشتغال داشته و از رفاه خوبی برخوردار بودهاند.
۳. فعالیتهای اجتماعی، مذهبی و کمکهای مالی در ششماه گذشته
سند به طور مشروح به چند رویداد و تحرک عمده در بازه زمانی گزارش اشاره دارد:
عید سال نو عبری (توت هرتورا / گنج دانش): در تاریخ ۱۳۴۹/۷/۹ به مناسبت فرا رسیدن سال نو عبری، انجمن فرهنگی «اوتصرهتورا» (گنج دانش) نسخههایی از تبریکات و پیامهای مذهبی را در کنیسههای تهران و شهرستانها توزیع کرد. متن این پیامها حاوی تبریک به همکیشان، آرزوی سلامتی برای شاهنشاه، خاندان سلطنتی و طلب آرامش برای ملت ایران بوده است.
مراسم روزه بزرگ کلیمیان (یوم کیپور): این مراسم در تاریخ ۱۳۴۹/۷/۱۸ در کنیسه یوسفآباد با حضور ربی «شیمون مری» (نماینده آژانس یهود در ایران) برگزار شد. در این مراسم جزواتی میان حاضران توزیع شد که به تجلیل از جشنهای ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی پرداخته و شاه ایران را با عناوینی، چون «کورش ثانی» ستوده بود. همچنین طرحهایی برای مشارکت یهودیان جهان در این جشنها و ساخت بنای یادبود «استر و مردخای» در همدان مطرح گردید.
جمعآوری اعانه برای اسرائیل: در همان روز (۱۳۴۹/۷/۱۸)، در کنیسههای تهران مراسمی برگزار شد که طی آن مبالغی تحت عنوان «صندوق ملی کلیمیان ایران» به صورت مخفیانه جهت کمک به کشور اسرائیل جمعآوری گردید. بیانیههای توزیعشده در این مراسم، پیشرفت جامعه یهود را همگام با انقلاب سفید شاه ارزیابی کرده و تشکیل صندوق ملی را گامی برای برنامهریزی صحیح جامعه خوانده بودند.
جشن ماهیانه سازمان بانوان یهود: در تاریخ ۲/۸/۱۳۴۹، جشنی با حضور حدود ۱۰۰۰ نفر از زنان و مردان یهودی در سالن طبقه هشتم ساختمان پلاسکو برگزار شد. عواید حاصل از فروش بلیط ورودی این مراسم (به مبلغ ۳۰۰ ریال برای هر نفر) جهت مصارف خیریه به پرورشگاه ایتام خاله واقع در خیابان سیروس اختصاص یافت.
توزیع نشریه راهنمای مهاجرت: در تاریخ ۱۲/۸/۱۳۴۹، حدود ۱۰۰۰ جلد نشریه تحت عنوان «عوله» (راهنمای مهاجرت) که در اسرائیل چاپ شده بود، به آدرس برخی از خانوادههای یهودی ارسال شد. این نشریه حاوی اطلاعاتی پیرامون حق مسافرت، معافیتهای مالیاتی، گمرکی و تسهیلات رفاهی برای مهاجران در اسرائیل بود و با هدف تشویق به مهاجرت توزیع گردید.
۴. تبلیغات و رسانههای اقلیت یهود
بولتن ساواک چندین نشریه فعال وابسته به این اقلیت را نام میبرد که عمدتاً به زبان فارسی منتشر میشدند:
۱. بولتن ماهانه سازمان جوانان یهود (وابسته به انجمن کلیمیان تهران)
نشریه ماهانه کانون خیرخواه (ارگان موسسات خیریه یهود)
بولتن سازمان بانوان یهود (وابسته به شورای بینالمللی زنان یهود)
نشریه گزارش عمومی کانون فرهنگی کوروش کبیر
نشریه اخبار اسرائیل (وابسته به روزنامه ستاره شرق چاپ اسرائیل): این نشریه هر ۱۵ روز یکبار به زبان فارسی منتشر و از طریق پست برای اشخاص سرشناس، روزنامهها و موسسات ارسال میشد و حاوی اخبار اسرائیل، حوادث خاورمیانه و روابط اعراب و اسرائیل بود.
نشریه اخبار داخلی سازمان دانشجویان یهود ایران
۵. موسسات و سازمانهای فعال
سند تشکیلات و موسسات غیرتجاری جامعه یهود را به شرح زیر دستهبندی میکند:
۱. انجمن کلیمیان: سرپرستی تمام امور مذهبی و نظارت بر سازمانهایی مانند سازمان جوانان یهود و دارالشرع را برعهده دارد.
انجمن فرهنگی اوتصرهتورا (گنج دانش): مرکز اصلی آن در اسرائیل است، اما در ایران نیز شعباتی داشته و اداره تمام مدارس مذهبی یهودی را عهدهدار است.
کانون خیرخواه: در سال ۱۳۲۶ تأسیس شده و هدف آن تعمیم بهداشت، امور درمانی و کمک به مستمندان است و بنا بر ادعای سند، فعالیت سیاسی ندارد.
آژانس یهود: مؤسسهای که هدف اصلی آن تسهیل امور مهاجرت، اقامت و تابعیت یهودیان ایرانی و خارجی در اسرائیل است.
موسسه اَرت (ORT): مرکز آن در شهر ژنو بوده و مسئولیت اداره مدارس حرفهای و فنیوحرفهای یهودیان در تهران، شیراز و اصفهان را برعهده دارد.
خلوتس: مؤسسهای که با آژانس یهود در اسرائیل همکاری نزدیک داشته و در زمینه تبلیغات، فراهم کردن تسهیلات آموزشی و آمادهسازی جوانان برای مهاجرت به اسرائیل فعالیت میکند.
سازمان دانشجویان یهود: تأسیس در سال ۱۳۴۵؛ سازمانی صنفی و غیرسیاسی با هدف ایجاد همبستگی میان دانشجویان یهودی.
سازمان جوانان یهود: سازمانی غیرسیاسی، فرهنگی و تربیتی که هدف آن اشاعه فرهنگ و تاریخ یهود و برقراری ارتباط با دیگر جوامع یهودی است.
۶. روابط با دولت، مجلسین و خارج از کشور
سند وضعیت سیاسی این اقلیت را مثبت ارزیابی کرده و مینویسد یهودیان ایران نسبت به سیاستهای وقت دولت «نامساعد نبوده» و نماینده آنها در مجلس شورای ملی (لطفالله حی) فعال است.
با این حال، ساواک در تحلیل پیوندهای فراملی این جامعه میافزاید که یهودیان به دلیل عقاید مذهبی و سنن نژادی، کشور اسرائیل را «وطن خود و آنجا را ارض موعود میدانند» و یهودیان ایران نیز از این قاعده مستثنی نیستند. ارتباطات این جامعه با اسرائیل از طریق مکاتبات مداوم خانوادگی (به دلیل سکونت بستگانشان در آنجا) و همچنین پیوندهای تجاری وسیع بازرگانان یهودی برقرار است.
نظریه نهایی ساواک
در بخش پایانی بولتن (نظریه)، کارشناس امنیت داخلی ساواک نتیجهگیری میکند که تحرکات و فعالیتهای اقلیت یهود در ششماه گذشته تا حدی کاهش یافته است. سند علت این امر را معطوف شدن تلاشها و تمرکز رهبران و سازمانهای وابسته به این اقلیت، به موضوع تشکیل گروههای مختلف یهودی و انسجام ساختار داخلی خود ارزیابی میکند.
