چگونه تلاش عریضه‌نویسان برای امرار معاش به توبیخ یک مجله توسط شاه منجر شد؟!
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ در سال‌های پایانی دهه ۱۳۴۰، اطراف کاخ دادگستری تهران یکی از مراکز اصلی فعالیت عریضه‌نویسانی بود که از طریق نگارش دادخواست، شکایت و نامه‌های اداری برای مراجعه‌کنندگان امرار معاش می‌کردند. این گروه که عمدتاً از اقشار کم‌درآمد جامعه به شمار می‌رفتند، با تشدید اقدامات شهربانی برای جلوگیری از استقرار و فعالیت آنان در محدوده دادگستری، با تهدیدی جدی نسبت به معیشت خود مواجه شدند. محدودیت‌های اعمال‌شده به اندازه‌ای بود که برخی از آنان تصمیم گرفتند برای رفع مشکل، دست به دامان مطبوعات و مقامات عالی کشور شوند.
بر اساس سندی از ساواک به تاریخ ۷ مهر ۱۳۴۷، عریضه‌نویسان اطراف کاخ دادگستری طی نامه‌ها و شکوائیه‌های متعددی نسبت به رفتار مأموران شهربانی اعتراض کرده و خواستار رسیدگی به وضعیت خود شده بودند. این نامه‌ها برای روزنامه‌ها، مجلات و همچنین برخی مقامات مسئول ارسال شد. در میان نشریات، مجله «خواندنیها» به مدیریت علی‌اصغر امیرانی بخشی از یکی از این شکوائیه‌ها را پس از حذف قسمت‌هایی از متن در شماره ۱۲ شهریور ۱۳۴۷ خود منتشر کرد.
انتشار این نامه، اما فراتر از یک گزارش مطبوعاتی معمولی بود. موضوع به اطلاع محمدرضا پهلوی رسید و واکنش شاه به اندازه‌ای تند بود که در سند ساواک به‌صورت مستقیم ثبت شد. بنا بر گزارش موجود، پس از آنکه مطلب منتشرشده در «خواندنیها» به عرض شاه رسید، وی دستور داد: «به خواندنیها تذکر دهید مطلب هر دیوانه را چاپ کردن دلیل دیوانگی خودش است یا غرض!» این عبارت که از سوی ساواک عیناً ثبت شده، نشان می‌دهد شاه نه‌تنها محتوای شکایت را فاقد اعتبار می‌دانست، بلکه انتشار آن را نیز اقدامی سؤال‌برانگیز تلقی می‌کرد. در پی این دستور، رئیس ساواک در ذیل گزارش نوشت: «اطاعت میشود» و مأموریت ابلاغ تذکر به مدیر مجله صادر شد.
با وجود این واکنش، ساواک برای روشن شدن ابعاد ماجرا به بررسی شکوائیه‌های ارسال‌شده پرداخت. در جریان این بررسی‌ها، یکی از عریضه‌نویسان به نام عباس عباس‌زاده احضار و مورد بازجویی قرار گرفت. نتایج تحقیقات برخلاف تصور اولیه برخی مقامات نشان داد که نامه‌ها و امضا‌های ذیل آن واقعی بوده و جعلی نیست. بدین ترتیب، اصل اعتراض عریضه‌نویسان مورد تأیید قرار گرفت و مشخص شد که شکایت‌ها بازتاب نارضایتی واقعی این افراد از اقدامات شهربانی بوده است.
تحقیقات ساواک همچنین علت اصلی اعتراضات را آشکار کرد. بر اساس اظهارات عباس‌زاده، فشار مأموران شهربانی برای جلوگیری از توقف و فعالیت عریضه‌نویسان در اطراف کاخ دادگستری، عملاً منبع درآمد آنان را تهدید کرده بود. بسیاری از این افراد سرپرست خانواده بودند و محروم شدن از این شغل، آنان را در تأمین هزینه‌های زندگی با مشکل مواجه می‌کرد. به همین دلیل، برای رهایی از فشار‌های پلیس و جلب توجه مسئولان، راهی جز ارسال نامه و شکایت به مطبوعات و مقامات کشور نمی‌دیدند.
بخش جالب‌تر ماجرا به انگیزه انتخاب مجله «خواندنیها» برای انتشار این اعتراضات بازمی‌گردد. عباس عباس‌زاده در بازجویی خود اظهار داشت که میان عریضه‌نویسان این تصور وجود داشته که علی‌اصغر امیرانی، مدیر «خواندنیها»، تنها مطالبی را منتشر می‌کند که در آنها انتقاد تند یا حمله‌ای متوجه شخص او شده باشد. به گفته وی، آنان آگاهانه چنین شیوه‌ای را در پیش گرفتند تا شانس انتشار نامه خود را افزایش دهند. با این حال، انگیزه اصلی آنان از انتشار مطلب در این نشریه موضوع دیگری بود؛ «خواندنیها» از جمله مجلاتی بود که به طور منظم مورد مطالعه شاه قرار می‌گرفت. عریضه‌نویسان امیدوار بودند با استفاده از این مسیر، صدای خود را مستقیماً به گوش محمدرضا پهلوی برسانند و از او بخواهند که برای رفع مشکل آنان دستور مقتضی صادر کند.
این سند تصویری گویا از مناسبات میان جامعه، مطبوعات و قدرت سیاسی در سال‌های پایانی دهه ۱۳۴۰ ارائه می‌دهد. از یک سو، اقشار فرودست برای پیگیری مطالبات خود تلاش می‌کردند. از سوی دیگر، واکنش تند دربار به انتشار چنین شکایتی نشان می‌دهد که حتی بازتاب مسائل معیشتی و صنفی در مطبوعات نیز می‌توانست حساسیت بالاترین سطوح قدرت را برانگیزد. در نهایت، ماجرایی که از تلاش چند عریضه‌نویس برای حفظ معاش خانواده‌هایشان آغاز شده بود، به صدور تذکری رسمی علیه یکی از مشهورترین مجلات کشور و ثبت یک نمونه کم‌نظیر از واکنش مستقیم شاه به محتوای مطبوعات انجامید.
متن سند:
تاریخ سند: ۷ مهر ۱۳۴۷
گزارش
از: بخش ۳۲۵ محترما بعرض میرساند: منظور: بررسی شکوائیه‌های ارسالی عریضه نویسان اطراف کاخ دادگستری بمجله خواندنیها سابقه: اخیرا عریضه نویسان مذکور شکوائیه هائی در مورد اقدامات شهربانی بمنظور ممانعت توقف آنان در اطراف کاخ دادگستری بمطبوعات و مقامات مسئول ارسال داشته و طی آن درخواست رسیدگی باین امر را نموده‌اند.
مجله خواندنیها در تاریخ ۱۲ /۶ /۴۷ یکی از شکوائیه‌های مزبور را پس از حذف قسمتهائی از مطالب آن درج و منتشر نمود که مراتب از شرف عرض همایونی گذشت و چنین مقرر فرمودند: «به خواندنیها تذکر دهید مطلب هر دیوانه را چاپ کردن دلیل دیوانگی خودش است یا غرض!» در ذیل امریه فوق تیمسار ریاست معظم ساواک پی نوشت فرمودند: اطاعت میشود.
عینا اوامر شاهانه ابلاغ گردید اظهار داشت عین نامه را تحویل خواهد نمود و مطالب بسیار زننده نسبت بخود امیرانی نوشته که جالب توجه است.
در اجرای اوامر شکوائیه‌های عریضه نویسان مورد بررسی قرار گرفت و یکی از آنان بنام عباس عباس زاده احضار و در این زمینه از وی تحقیقاتی بعمل آمد که نتیجه بشرح زیر از عرض میگذرد: ارسال شکوائیه‌ها از طرف عریضه نویسان مورد بحث بجراید و مقامات و همچنین امضا‌های مربوط به آنان مورد تائید بود و جعلی نمیباشد.
علت مبادرت ورزیدن نامبردگان بچنین اقدامی ناشی از شدت عمل مامورین شهربانی کل نسبت به ممانعت توقف و ادامه کارشان در اطراف کاخ دادگستری بوده که بر اثر عدم تامین امرار معاش خود و عائله شان آنها را مضطرب و جهت رفع مزاحمت پلیس بدینوسیله به مقامات مملکتی متوسل گردیده‌اند.
شخص احضار شده در مورد ارسال شکوائیه‌ها بمجله خواندنیها و حمله و انتقاد از مدیر نشریه مزبور اظهار داشت که خصلت آقای امیرانی اینستکه تا به او فحاشی نشود مطلب فرستاده شده را درج نمینماید و از طرفی، چون نشریه مذکور مورد مطالعه اعلیحضرت همایون شاهنشاه آریامهر قرار میگیرد لذا بدینوسیله خواستیم ندای خود را بگوش پدر تاجدار خود برسانیم تا اوامر شاهانه در اینمورد شرف صدور یابد.
مراتب استحضارا از عرض میگذرد.
بررسی کننده دهقان رئیس دایره احسنی رئیس بخش ۳۲۵ فردوس رئیس اداره دوم عملیات.
منبع: مطبوعات عصر پهلوی به روایت اسناد ساواک؛ مجله خواندنیها، ص ۱۸۱.
