رئیس سازمان برنامه در رژیم پهلوی: ایران در دست بریتانیا و آمریکا

پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ یکی از ویژگی‌های قابل تأمل در فضای سیاسی ایران عصر پهلوی، نقش پررنگ و تعیین‌کننده‌ای بود که بسیاری از رجال سیاسی برای قدرت‌های خارجی در تحولات داخلی کشور قائل بودند. در ذهن و محاسبات سیاسی بخشی از نخبگان آن دوره، تحولات اقتصادی، جابه‌جایی مقامات دولتی، رقابت‌های سیاسی و حتی سرنوشت انتخابات، بیش از آنکه محصول اراده و تصمیم نیرو‌های داخلی باشد، تابع رقابت و توافق قدرت‌های خارجی تلقی می‌شد. چنین نگرشی، افزون بر بازتاب وابستگی سیاسی و اقتصادی کشور، از نوعی فقدان خودباوری و تضعیف اراده مستقل در میان بخشی از کارگزاران و رجال سیاسی حکایت داشت. سند مورخ ۲۰ آبان ۱۳۴۲، گزارشی از اظهارات احمد آرامش (احمد آرامش از رجال سیاسی و دولتمردان دوره پهلوی بود که سابقه تصدی مناصب دولتی، از جمله وزارت بازرگانی و ریاست سازمان برنامه را داشت و بعد‌ها با انتقاد از سیاست‌های حکومت پهلوی، به یکی از منتقدان آن تبدیل شد).

در یک جلسه خصوصی است که تصویری از این نگرش و برداشت او از مناسبات قدرت در ایران ارائه می‌دهد. آرامش در این گفت‌و‌گو، ضمن انتقاد از نفوذ آمریکا در اقتصاد و سیاست ایران، از استمرار نفوذ انگلستان و تلاش این کشور برای کنار زدن تدریجی آمریکا سخن می‌گوید. او حتی تغییر و جابه‌جایی برخی مقامات سیاسی، از جمله علاء، قدس نخعی و انتظام را در چارچوب رقابت دو قدرت خارجی تفسیر می‌کند و معتقد است بسیاری از رجال حکومتی، از جمله اقبال، علم و اصفیا، فاقد اراده مستقل‌اند و صرفاً مهره‌هایی در صفحه شطرنج سیاست خارجی محسوب می‌شوند. این اظهارات، فارغ از میزان انطباق تحلیل‌های آرامش با واقعیت مناسبات سیاسی آن روزگار، نشان‌دهنده عمق نفوذ ذهنیت وابستگی در میان رجال سیاسی عصر پهلوی است. ذهنیتی که حتی در مقام انتقاد از سلطه بیگانگان نیز، کمتر مجالی برای تصور و پیگیری یک اراده مستقل ملی باقی می‌گذاشت.

متن سند:

آقای احمد آرامش در یک جلسه خصوصی اظهاراتی به شرح زیر بیان نموده است:

درباره آقای مهندس شریف‌امامی گفت: ما با اینکه قوم و خویش هستیم، ولی در مشی سیاسی در یک جهت نبوده‌ایم؛ مخصوصاً از موقعی که سناتور شده و به‌اصطلاح سوار کار گردیده است، دیگر حتی ملاقات هم با یکدیگر ننموده‌ایم.

سپس نامبرده در مورد اوضاع عمومی اظهارنظر کرده و گفت: «ما همیشه در قید انگلیسی‌ها بوده و خواهیم بود، ولی باز هم خدا پدر آنها را بیامرزد؛ چون آمریکایی‌ها هم نفت، هم سرمایه، هم نیروی انسانی و هم تولید کشاورزی ما را از بین برده و می‌برند. فقط، چون کشور ما نفت دارد، معتقدند عده‌ای مثل سایر کشور‌های مشابه حقوق‌بگیر باشند و پس برای آنان هیچ مانعی هم نیست که ما گوشت، تخم‌مرغ، گندم، لباس، حتی سبزی و پیازچه مورد احتیاج خود را هم از خارج وارد کنیم.

نامبرده اضافه نمود: دعوای انتخابات تمام شده و آمریکایی‌ها خیال کرده‌اند که آن را برده‌اند. در ظاهر هم چنین وانمود شده است، ولی سیاست انگلستان که همیشه بالای سر ما سایه افکنده، غیر از این به اثبات رسانیده است. آمریکایی‌ها از این آمدن‌ها و رفتن‌های اخیر، مخصوصاً ژنرال دوگل که آن همه احترام و تشریفات نسبت به وی به‌جا آمد، بسیار ناراضی بودند. انگلیسی‌ها دارند ما را به طرف اروپا می‌کشانند و معتقدند اگر قرار باشد وامی به ما داده شود، از جانب اروپا بایستی باشد تا این کیفیت کم‌کم ملل اروپایی جای آمریکایی‌ها را در این سرزمین بگیرند و خلاصه نقشه انگلستان این است که آمریکایی‌ها حداکثر تا سال ۱۹۶۵ از این سرزمین خارج شوند.

در مورد سازمان برنامه معتقد بود سازمان پول حرام‌کن است؛ ثروت کشور به‌طور افراط و تفریط در آن از بین می‌رود و به عبارت دیگر، منافع نفت ما برمی‌گردد به همان کشور‌های خریدار نفت.

در مورد بیکاری، آرامش گفت: این موضوع یک امر وحشتناکی شده که امروزه دامنگیر همه ملل بزرگ می‌باشد و به‌طور کلی از آن ترس دارند. کارگر آمریکایی بایستی کار داشته باشد تا صدایش درنیاید و بنا به سیاست آنها ما بایستی محتاج به آنها باشیم تا در نتیجه دستگاه اقتصادی آنها کماکان در گردش باشد و شاید به ما روزی برسد. البته در مقابل، انگلیس مایل نیست که آمریکا این همه اعمال قدرت در کشور‌های کوچک داشته باشد، ولی، چون اغلب ریش خودش گیر است، نمی‌تواند زیاد در این موضوع سماجت کند.

نامبرده بیش از صحبت‌های خود نتیجه گرفت که افرادی از قبیل دکتر اقبال، اصفیا و علم نمی‌توانند از خودشان اراده داشته باشند، بلکه مهره شطرنجی بوده که مغز متفکر و کارگران دیگری در پس پرده آنها را پس و پیش می‌کنند.

آرامش اضافه کرد: می‌خواهند با گرو گذاردن نفت، توجه اروپایی‌ها را به سوی ما جلب نمایند تا با این طریق بازار معامله را با ما افتتاح کنند. انگلستان هم که خودش خریدار بعضی کالا بوده، در این میان برای ما نقش دلال را بازی کرده و با توجه به اینکه از هر دلال دیگر بیشتر سود می‌برد، علی‌الظاهر خدمتگزار ما شده است. با این انگیزه می‌بینیم که مهره‌ها یکی پس از دیگری تعویض می‌شوند؛ یعنی انتظام می‌رود، غلام جان‌نثار می‌آید؛ علاء می‌رود، قدس نخعی می‌آید و به دنبال آن، باند انگلیس همه‌جا را مسخر می‌کند. با این عمل شاه را محصور کرده و مرتباً همه را به بازی می‌دهد و در نتیجه بازی‌کن خوبی هم شده، ولی باشد روزی که مجبور به مات شدن بشود.
‌
می‌گویند شاه گفته است اغلب وکلا را نمی‌شناسم، در صورتی که من معتقدم این طرز انتخابات تراوش فکر خود شاه بوده؛ پس چطور ممکن است شاه وکلا را نشناخته باشد؟ شاه در این انتخابات انجام‌دهنده بوده، نه مغز متفکر. خدا آخر و عاقبت مملکت را به‌خیر گرداند.

آرامش معتقد بود در دستگاه‌های بزرگ دولتی تغییرات اساسی دیگری هم رخ خواهد داد. اگر ما از اول با روس‌ها بدون واسطه کنار آمده بودیم، به‌طور قطع و یقین امروز بهتر از هر کشور دیگری می‌توانستیم از وام‌های بلاعوض آمریکا استفاده کنیم و این همه منت نکشیم.

علاء یا اقبال یا قدس یا منصور و غیره، خود شاه هم ممکن است ندانند که وسیله و آلت خیانت به این کشور می‌باشند. باید بدانیم آمریکایی‌ها ارتشبد هدایت را محاکمه می‌کنند، نه دستگاه خسروانی. بدیهی است پس‌فردا هم نوبت دیگران فرا می‌رسد. کشتن طیب و ... بایستی انجام پذیرد تا اسراری در زیر خاک باقی بماند.

درباره تشکیل جلسات گروه ترقی‌خواه مذاکره شد. گفت: «حالا که حکومت نظامی برچیده شد، سعی می‌کنیم دوستان را جمع نموده و با وضع و طرز بهتری، به شرط آنکه خود دوستان هم همتی از خود نشان دهند، برنامه‌ها و طرح‌های خود را بررسی و دنبال نماییم. اعتماد از همه سلب شده و موقعی دوستان بی‌دلیل دور هم جمع می‌شوند و زمانی هم بی‌جهت متفرق و پراکنده می‌گردند. من به خودم اعتماد دارم و مطمئنم در دادن طرح و برنامه هیچ‌گاه اشتباه نمی‌کنم و پیوسته هم همه‌جور فعالیت کرده و خواهم کرد. نبایستی نشست تا خدا روزی دهد و تقدیر سرنوشت ما را تعیین نماید، بلکه بایستی جنبید و پیش رفت».