مقدمه ای بر کودتای ۲۸ مرداد؛ پیش‌‌نویس طرح عملیاتی آژاکس در لندن | بخش سوم

پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ نمایندگان اطلاعات بریتانیا در طول ماه‌‌های نوامبر و دسامبر ۱۹۵۲ (آبان و آذر ۱۳۳۱) با نمایندگان بخش خاور نزدیک و آفریقای سازمان سیا (NEA ) در واشینگتن ملاقات کردند تا درباره‌‌ی جنگ مشترک و همکاری در زمینه‌‌ی طرح‌‌هایی در ایران بحث و گفت‌‌وگو کنند. افراد اطلاعات بریتانیا عبارت بودند از: آقای کریستوفر مونتاگ وودهاوس، رئیس جدید اطلاعات بریتانیا در تهران؛ آقای ساموئل فال از اداره‌‌ی اطلاعات بریتانیا در تهران و آقای جان برس الکهارت، نماینده‌‌ی اینتلیجنس سرویس در واشینگتن. افراد بخش خاور نزدیک و آفریقا نیز عبارت بودند از: آقای کرمیت روزولت رئیس بخش؛ آقای جان اچ. لیویت رئیس شاخه‌‌ی ایران؛ آقای جان دبلیو پندلتون معاون رئیس بخش؛ و آقای جیمز ای. دارلینگ رئیس ستاد شبه نظامی بخش خاور نزدیک و آفریقا.

اگرچه از پیش درخصوص دستور کار جلسه توافقی صورت نگرفته بود، اما نمایندگان اطلاعات بریتانیا پیشنهاد اقدام سیاسی مشترک برای از میان برداشتن نخست‌‌وزیر مصدق را مطرح کردند. و سیاست دولت‌‌های آمریکا و انگلیس، جایگزینی مصدق را به‌‌عنوان راه‌‌حل سقوط اقتصادی ایران و قرار گرفتن منطقه در دایره‌‌ی نفوذ شوروی ایجاب می‌‌کند. تمامیت و استقلال کشور تنها از طریق این جایگزینی طراحی‌‌شده و کنترل‌‌شده تضمین می‌‌شود.

طرح عملیاتی

الف) حمایت اولیه از مخالفان دولت مصدق

در یک دوره‌‌ی زمانی چندماهه، مرکز عملیات ایالات متحده و گروه بریتانیایی (برادران رشیدیان) با زاهدی تماس نزدیکی داشته‌‌‌‌اند. گروه بریتانیایی معادل پنجاه هزار دلار (چهار تا پنج میلیون ریال) برای این منظور تدارک دیدند.

در طول این دوره‌‌ی اولیه که از اول ژوئن ۱۹۵۳ آغاز و حداکثر تا حدود دو ماه بعد از آن ادامه دارد، ایالات متحده ۳۵ هزار دلار و بریتانیا معادل ۲۵ هزار دلار بودجه فراهم خواهند کرد. پرداخت‌‌های اولیه در این حوزه قبلاً توسط مرکز عملیات ایالات متحده تأمین شده‌‌است.

بودجه‌‌های بریتانیا همچنان از طریق کانال‌‌های موجود برای اهدافی که به‌‌وسیله‌‌ی بریتانیا یا مرکز عملیات ایالات متحده به نمایندگی از بریتانیا مشخص شده‌‌است، پرداخت خواهد شد.

بودجه‌‌های آمریکا باید از طریق قراردادهای مستقیم مرکز عملیات آمریکا و با هدف مشخص گسترش و تقویت رابط‌های سیاسی و نظامی زاهدی توزیع شود.

از آغاز این دوره، زاهدی از این حمایت دوجانبه و تمایل مشترک آن‌ها برای اینکه این حمایت به یک حمایت ملموس‌‌‌‌تر منجر شود، کاملاً آگاه خواهد شد.

در طول این دوره، باید در حلقه‌‌ی رابطان زاهدی همچنان وانمود شود که شاه با تأمین بودجه، از وی حمایت می‌‌‌‌کند.

هماهنگی فعالیت مرکز عملیات انگلیسی ـ آمریکایی در زمینه‌‌ی توسعه‌‌ی طرح، از طریق تماس مستقیم پرسنل میدانی (منطقه‌‌‌‌ای) آمریکا و گروه بریتانیایی با بازیگری قبلی بریتانیا صورت می‌‌‌‌گیرد. آن‌ها با انتقال دستورات و بازیگری در نقش حلقه‌‌ی ارتباطی امن، حلقه‌‌ی موجود را تقویت می‌‌‌‌کنند.

گام‌‌های مناسبی برداشته خواهد شد تا این اطمینان حاصل شود که سیاست آشکار ایالات متحده تا جایی‌‌که ممکن است، با اهداف این طرح سازگار خواهد بود.

ب) نقش شاه به‌‌عنوان کانون اپوزیسیون

طرح مذکور بر این فرض استوار است که همکاری شاه کسب خواهد شد. چنین همکاری‌‌ای بیشترین شانس موفقیت را به کودتای نظامی خواهد داد. با این وصف، این همکاری همان نوع عملیاتی را مجسم می‌‌‌‌کند که از طریق آن، شاه دخالت غیرارادی در این طرح دارد.

ایفای این نقش از سوی شاه مستلزم آمادگی‌‌‌‌های خاصی است. او که ذاتاً دودل بوده و با شک و ترس‌‌‌‌های مبهم و آشفته‌‌‌‌ای محصور شده است، باید برای ایفای این نقش متقاعد شود. این نقش باید مستلزم حداقل اقدام مثبت و کوتاه‌‌ترین زمان ممکن باشد.

تصور ما این است که شاهدخت اشرف، خواهر دوقلوی قدرتمند و دسیسه‌‌چین شاه، شخصیتی است که به احتمال زیاد می‌‌‌‌تواند وی را به ایفای این نقش متقاعد کند.

اطمینان داریم که اشرف برای سرنگونی مصدق مشتاقانه همکاری خواهد کرد. بنابراین، باید به اشرف در موقعیت کنونی‌‌‌‌اش نزدیک شد، وی را در جریان انجام وظیفه‌‌‌‌اش قرار داد و به ایران بازگرداند. تماس بین اشرف و ایستگاه آمریکایی در صحنه همچنان باید حفظ شود.

شاه باید نقش خود را در سه مرحله ایفا کند و اشرف از پیش، وی را برای هر یک از مراحل آماده خواهد کرد.

مرحله‌‌ی اول اینکه شاه را متقاعد کنیم که ایالات متحده و بریتانیا هدف مشترکی در ایران دارند و هم‌‌زمان ترس بیمارگونه و نامعقول وی را از «دست پنهان انگلیس» از بین ببریم.

مرحله‌‌ی دوم اینکه در شرایط خاصی به وی اطلاع داده شود که آینده‌‌ی نزدیک چه چیزی را برای وی به ارمغان خواهد آورد.

مرحله‌‌ی سوم این خواهد بود که موارد خاصی از وی تقاضا شود. جزئیات این مراحل به‌‌شرح زیر می‌‌‌‌باشد:

۱. مرحله‌‌ی اول:

با توصیه‌‌ی قبلی شاهدخت اشرف، رهبر گروه انگلیسی با شاه ملاقات خواهد کرد تا به وی اطمینان دهد ایالات متحده و بریتانیا اهداف مشترکی در قبال ایران دارند و هر دو خواهان بیشترین حمایت از وی در مقابل مصدق هستند. رهبر گروه انگلیسی به وی خواهد گفت که او در موقعیتی است که می‌‌‌‌تواند حمایت بریتانیا از شاه را اثبات کند و اینکه وی، رهبر، به نمایندگی از بریتانیا اجازه دارد بگوید هر عبارت کلیدی از میان عبارات پیشنهاد شده که شاه انتخاب کند در تاریخ‌‌‌‌های متوالی در بخش فارسی زبان بی‌بی‌سی پخش خواهد شد.

۲. مرحله‌‌ی دوم:

با هشدار قبلی شاهدخت اشرف، ژنرال شوارتسکوف (فرمانده پیشین هیئت نظامی آمریکا در ژاندارمری ایران) به‌‌عنوان نماینده‌‌ی ویژه‌‌ی آمریکا معرفی می‌‌‌‌شود. این نماینده به‌‌خاطر مأموریت موفقش در ایران در سال‌‌های گذشته، نزد شاه کاملاً شناخته‌‌شده و مورد احترام است.

اظهارات وی خطاب به شاه شامل دو بخش خواهد بود.

بخش اول نکات زیر را در برمی‌‌‌‌گیرد:

الف) هر دو دولت در برهه‌‌ی کنونی مسئله‌‌ی نفت را در درجه‌‌ی دوم اهمیت می‌‌‌‌دانند؛ زیرا مسئله‌‌ی اصلی عزم دو دولت برای حفظ استقلال ایران است. هم‌‌اکنون هر دو دولت تصمیم دارند به ایرانی‌‌‌‌ها کمک کنند تا آن‌ها بتوانند از افتادن کشورشان در دست شوروی جلوگیری کنند. اگر مصدق در قدرت باقی بماند، فروپاشی اقتصادی قطعی است و از آن‌جایی‌‌که مصدق نفوذ گسترده‌‌ی کمونیست‌‌‌‌ها را فراهم ساخته است، فروپاشی اقتصادی به اشغال کشور توسط کمونیست‌‌‌‌ها می‌‌‌‌انجامد.

ب) هر دو دولت احساس می‌‌‌‌کنند که استمرار سلطنت پهلوی باید بهترین پاسدار حاکمیت ملی باشد.

ج) مادامی که مصدق در رأس قدرت است، کشور هیچ‌‌گونه کمک مالی جدیدی از ایالات متحده دریافت نخواهد کرد و در واقع ممکن است کمک‌‌های فعلی نیز کاهش یابد.

د) مصدق باید برود.

ه) جانشین وی از طریق همان نیروهایی که وی را به قدرت می‌‌‌‌رسانند، از حمایت قاطع هر دو دولت برخوردار خواهد بود.

و) یک توافق‌‌نامه‌‌ی نفتی قابل قبول ارائه خواهد شد، اما هیچ تمایلی برای شتاب در این مسئله وجود ندارد و نباید به کشور فشاری وارد شود.

بخش دوم، نکات زیر را در برخواهد گرفت:

الف) قطعاً شاه هم‌‌اکنون و در آینده به‌‌عنوان کانون و هسته‌‌ی اصلی تمام نیروهای مخالف مصدق باقی خواهد ماند.

ب) اگر شاه نتواند با این نیروها همراهی کند، شخصاً مسئول فروپاشی کشور و از دست رفتن استقلال آن خواهد بود.

ج) اگر شاه نتواند همراهی کند، سلطنتش به‌‌زودی پایان خواهد یافت. ایالات متحده و بریتانیا علی‌‌رغم برداشت‌‌‌‌های غلط قبلی شاه، در گذشته و حال از وی حمایت کرده‌‌اند. اما اگر اینک شاه شکست بخورد، این حمایت‌‌‌‌ها برداشته خواهد شد. نماینده، مضامین و لوازم این مسئله را به بحث خواهد گذاشت.

د) شاه اظهار داشته که زاهدی به‌‌عنوان جانشین مصدق مورد قبول وی می‌‌‌‌باشد. به‌‌علاوه، شاه خواسته بودجه‌‌هایی که برای حمایت از زاهدی از طرف دولت‌‌های آمریکا و انگلیس داده می‌‌‌‌شود، به اسم وی پرداخت گردد.

ه ) دولت‌‌های آمریکا و انگلیس کاملاً توافق دارند که زاهدی تنها نامزد کارآمد است. زاهدی آماده است تا در آینده‌‌ی نزدیک زمام امور را در دست گیرد و با کمک ایالات متحده و بریتانیا به هر طریقی به موفقیت برسد. شاه باید از طرح‌‌‌‌های زاهدی کاملاً مطلع باشد و کمترین اقدامی از سوی وی ضرورت خواهد یافت. بلافاصله پس از ملاقات نماینده‌‌ی آمریکا با شاه، رهبر گروه انگلیسی برای تقویت دیدگاه‌‌های فوق، ملاقات مشابهی با شاه خواهد داشت.

۳. مرحله‌‌ی سوم:

مسئولیت این مرحله تنها با شاهدخت اشرف خواهد بود. بلافاصله بعد از ملاقات‌‌هایی که در بالا به آن‌ها اشاره شد و درحالی‌‌که شاه هنوز تحت تأثیر این ملاقات‌‌هاست، شاهدخت اشرف امضای وی در پای سه سند را خواهد گرفت. سند اول با تاریخ و اسناد دوم و سوم بدون تاریخ خواهند بود.

این اسناد عبارت خواهند بود از:

الف) نامه‌‌ای عمومی که از تمام افسران وفادار درخواست می‌‌کند با حامل نامه در هر اقدامی که وی احساس می‌‌‌‌کند برای تثبیت مجدد اعتبار ارتش، بازگرداندن عزت نفس و نشان‌‌دادن سرسپردگی‌‌‌‌شان به شاه و کشور ضروری است، همکاری کنند.

ب) فرمان سلطنتی درخصوص نصب زاهدی به‌‌عنوان رئیس ستاد ارتش.

ج) فرمانی سلطنتی که از تمام مقامات ارتش می‌‌‌‌خواهد با وفاداری کامل اوامر رئیس ستاد منصوبِ شاه را اجرا کنند.

این اسناد بلافاصله از دربار خارج خواهند شد؛ اولی باید تحویل زاهدی داده شود و دو سند دیگر در مرکز ایالات متحده برای زمان مورد نیاز نگه‌‌داری می‌‌‌‌شوند.

پس از تلاش برای وادار کردن وی جهت تهیه‌‌ی این اسناد، شاه احتمالاً برای مدتی شاد خواهد بود. دیر یا زود وی به فکر فرو رفته و دچار تردید می‌‌شود. در این‌‌موقع او باید برای یک سفر از پایتخت دور شود. ترجیحاً وی به یک عزلت مذهبی روی می‌‌آورد و به زیارت حرم [امام‌‌رضا] در مشهد [شهری مذهبی در شمال تهران] خواهد رفت. او در آن‌جا می‌‌ماند تا زاهدی کنترل اوضاع را در دست گیرد و به‌‌محض بازگشت به پایتخت، نخست‌‌وزیر جدید را رسماً تأیید خواهد کرد.

ج) توافقات با زاهدی

ارتباط مستمر پرسنل آمریکایی و عوامل انگلیسی با زاهدی یا نمایندگانش باعث شده تصویر روشن‌‌‌‌تری از طرح‌‌‌‌های آزمایشی وی و عناصری که وی از آن‌ها انتظار حمایت دارد، به‌‌وجود آید. این مطالب و گزارش‌‌های اطلاعاتی مربوط، در آماده‌‌‌‌سازی پاراگراف‌‌‌‌های بعدی که تحت عنوان «سازماندهی برای تدارک کودتا» به همراه اطلاعات فرعی آن در ضمایم آمده، مورد استفاده قرار گرفته است.

پس از تماس‌‌‌‌های برنامه‌‌‌‌ریزی شده با شاه که در بالا به آن اشاره شد، ایالات متحده و بریتانیا مستقیماً به زاهدی اطلاع خواهند داد که از طرف شاه برای وی تعهد قطعی گرفته‌‌‌‌اند و این‌که زمان حرکت به‌‌سوی طرح مبسوط عملیات فرارسیده است.

نامه‌‌ی دعوت از تمام افسران وفادار برای همکاری با حامل نامه که به امضای شاه رسیده است، به سرلشگر زاهدی داده خواهد شد. به وی دستور داده می‌‌‌‌شود که به کمک این نامه چند دستیار نظامی برای خود استخدام کند. طرح انگلیسی ـ آمریکایی عملیات با عنوان «سازماندهی براندازی مصدق» نیز به وی نشان داده خواهد شد. این مسئله با زاهدی مورد بحث قرار خواهد گرفت که وی فرصت دارد در صورت ضرورت برای تأمین خواسته‌‌ها و توانایی‌‌‌‌هایش این طرح را مورد اصلاح و تجدید نظر قرار دهد. به زاهدی خاطرنشان خواهد شد که طرح، حمایت کامل، مخفیانه و هماهنگ انگلیس و آمریکا را پیش از کودتا تأمین کرده‌‌است. تمام عناصر بالقوه‌‌ی مخالف با مصدق باید جمع‌‌آوری شوند تا براندازی دولت مصدق با ابزارهای قانونی در روز کودتا امکان‌‌‌‌پذیر باشد. به زاهدی یادآوری شود که ماهیت و اعتبار دولت جایگزین در آینده، در صورتی بهتر خواهد بود که اقدام نظامی بتواند به تضمین کنترل شهر هم‌‌زمان با این موفقیت قانونی محدود شود.

افسران کلیدی کودتا در تهران

الف) دبیرخانه‌‌ی نظامی: رئیس این دبیرخانه افسری است که منصوب زاهدی اما مورد قبول ایالات متحده و بریتانیا و متشکل از تعداد بسیار محدودی از افسران ارشد و توانمند خواهد بود. این دبیرخانه با ایستگاه عملیات ایالات متحده در تماس خواهد بود و ایستگاه، طرح ستادی مقدماتی را که مشترکاً به‌‌وسیله‌‌ی آمریکا و انگلیس برای تأمین امنیت تهران تهیه شده، تحویل خواهد داد. دبیرخانه‌‌ی نظامی مبلغ ۷۵ هزار دلار برای انجام این وظایف نیاز خواهد داشت.

ب) وظایف دبیرخانه: فوری‌‌‌ترین وظیفه‌‌ی دبیرخانه انتصاب افسران کلیدی در تهران خواهد بود که بتوان برای اقدام علیه دولت مصدق روی آن‌ها حساب باز کرد یا نظر مساعدشان را جلب کرد. بنا به‌‌دلایل امنیتی، این افسران در آخرین لحظه‌‌ی ممکن از نقش واقعی خودشان آگاه خواهند شد.

این دبیرخانه با توجه ویژه به اقدامات لازم در روز کودتا، طرح ستادی ایالات متحده و بریتانیا را به‌‌طور مفصل مورد بررسی قرار خواهد داد. برخی از این اقدامات عبارت خواهند بود از: تصرف و اشغال فوری مراکز فرماندهی ستاد کل، مرکز رادیویی ارتش، رادیو تهران، خانه‌‌ی مصدق و اطرافیانش، مراکز پلیس و ژاندارمری، ادارات پست و تلگراف، تلفن‌‌خانه، مجلس و مرکز چاپ آن، بانک ملی و مرکز چاپ آن. شخصیت‌‌‌های اصلی دولت مصدق، افسران کلیدی ارتش که با مصدق همکاری دارند و سردبیران روزنامه‌‌های گزینش شده، جزء دستگیرشدگان خواهند بود.

درخصوص اتخاذ تدابیر لازم علیه حزب توده نیز توجه ویژه‌‌‌ای صورت خواهد گرفت. زاهدی باید منتظر واکنش شدید حزب توده باشد و آمادگی کامل را داشته باشد که با واکنش شدیدتری با آن برخورد کند. تا دولتی دیگر جانشین دولت مصدق نشود، امکان خنثی‌سازی حزب وجود ندارد. با این وصف، پس از تغییر دولت و پیش از آنکه حزب توده بتواند با قدرت وارد خیابان‌‌ها شود، یک فرصت چند ساعته برای تنفس وجود خواهد داشت. در زمان کودتا، حداقل صد تن از رهبران حزب و گروه جبهه [جبهه‌‌ی ملی] و روزنامه‌‌نگاران باید دستگیر شوند. این اسامی از لیست تقریباً هشتاد نفر از رهبرانی که اخیراً توسط بریتانیا تهیه شده، به‌‌علاوه افرادی که توسط ایستگاه آمریکا و خودِ زاهدی اضافه شده‌‌است، به‌‌دست خواهد آمد. کنترل خیابان‌‌های تهران، از اجتماع حزب توده و دیگر عناصر اراذل و اوباش جلوگیری خواهد کرد. توزیع گسترده‌‌ی جزوات [تبلیغات] سیاه، که از لحاظ مفهومی به‌‌وسیله‌‌ی کمیته‌‌ی مرکزی حزب صادر شده، با هدف گیج‌‌کردن اعضای حزب توده و جلوگیری از اجتماع مؤثر آن‌ها انجام خواهد شد. آمریکا احتمالاً می‌‌‌تواند پیشاپیش ذخایر گاز اشک‌‌آور، جوهر پاک‌‌نشدنی و دیگر ابزارهای لازم برای کنترل جمعیت را از طریق هوایی تهیه کند. هواپیماهای محلی نیروی هوایی هم می‌‌‌توانند از بالا به مردم هشدار دهند که خیابان‌‌ها را ترک کنند؛ وگرنه باید تبعات آن را بپذیرند.

سازماندهی برای ایجاد حداکثر مخالفت عمومی با مصدق پیش از کودتا

الف) برنامه‌‌ی کلی. هدف ایجاد، گسترش و افزایش دشمنی، بی‌‌اعتمادی و وحشت عمومی از مصدق و دولت وی خواهد بود. مبلغی معادل ۱۵۰ هزار دلار برای این برنامه در نظر گرفته خواهد شد. این یک عملیاتِ زمان‌‌بندی شده با مراحل زیر خواهد بود:

مرحله‌‌ی اول. مرحله‌‌ی حمایت اولیه‌‌ی فعلی است که در آن، دریافت بودجه‌‌ی آمریکا و انگلیس این امکان را به زاهدی می‌‌‌دهد که دوستان بیشتری پیدا کند و افراد کلیدی را تحت نفوذ قرار دهد.

مرحله‌‌ی دوم. فعالیت سنگین تبلیغاتی علیه مصدق و دولتش، اما علیه خودِ مصدق به‌‌عنوان هدف اصلی. این فعالیت تنها یک یا دو هفته قبل از اوج وضعیت الف آغاز خواهد شد؛ به‌‌طوری‌‌که مصدق فرصت چندانی برای واکنش شدید نداشته باشد و تأثیر آن به‌‌دلیل گذشت زمان از بین نرود.

بدین‌‌ترتیب سرنگونی نخست وزیر ایران دکتر محمد مصدق که به‌‌طور دموکراتیک انتخاب شده بود با طرح و تحریک آمریکا و انگلیس و حمایت برخی از افسران نظامی ارتش در ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ انجام شد.

نک: سیا در ایران: کودتای ۱۳۳۲ و ریشه‌‌های اختلاف ایران و آمریکا/ ویراستار کریستوفر پتریک، مترجم نعمت‌‌الله عاملی، تهران: نشر مرکز اسناد انقلاب اسلامی ایران