هدیه رهی معیری و روح‌الله خالقی به دکتر مصدق + سند
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران، تنها یک تحول سیاسی و اقتصادی نبود و این انفتاح به‌تدریج به یکی از مهم‌ترین موضوعات فرهنگی و اجتماعی جامعه ایران در اوایل دهه ۱۳۳۰ تبدیل شد و بازتاب آن را می‌توان در مطبوعات، ادبیات، شعر و موسیقی آن دوره نیز مشاهده کرد. در این میان، هنرمندان موسیقی ملی نیز کوشیدند با خلق آثاری متناسب با فضای سیاسی و اجتماعی کشور، سهمی در بازتاب این رویداد تاریخی داشته باشند. یکی از نمونه‌های کمتر شناخته‌شده این همراهی فرهنگی، سرودی با عنوان «سرود نفت» است که در آبان‌ماه ۱۳۳۰ از سوی انجمن موسیقی ملی به مخاطبان عرضه شد. این اثر حاصل همکاری دو چهره برجسته موسیقی و ادبیات ایران، یعنی رهی معیری در مقام شاعر و روح‌الله خالقی در مقام آهنگساز بود. نسخه‌ای از این اثر که از سوی انجمن موسیقی ملی منتشر شده، تصویری از دکتر محمد مصدق را بر جلد خود دارد و در زیر آن عبارت «هدیه انجمن موسیقی ملی» درج شده است. تاریخ انتشار نیز آبان‌ماه ۱۳۳۰ ذکر شده است. انتخاب تصویر مصدق و تقدیم اثر از سوی انجمن موسیقی ملی، نشان می‌دهد که این سرود در پیوند مستقیم با فضای سیاسی و عواطف عمومی برآمده از ملی شدن صنعت نفت شکل گرفته بود.
رهی معیری در شعر این سرود، ملی شدن نفت را به‌مثابه پیروزی ملت بر بیگانگان و پایان یافتن دوران سلطه و محرومیت به تصویر کشیده است:
«صبح دولت از خاوران دمید
شام غم بپایان آمد همی
شاهد مراد در کنار من
تازه روی و خندان آمد همی
حق گرفته داد از باطل
نیکی از بدی
اهرمن گریزان شد از
نور ایزدی
جهد ملت کهن بکار آمد
شاخهء مجاهدت ببار آمد
سال نگذشت
نفت ملی گشت
مهد شیران
ایران، ایران
دوران بکام تو
پاینده نام تو
فکر استوار عزم آهنین
مشکلات گیتی آسان کند
همت بلند فکرت متین
درد مملکت را درمان کند
هر که از خرد جویا شد
راه چاره را
از ره امل بردارد
سنگ خاره را
مرد حق چو کوه آهنین باشد
کار مرد آهنین چنین باشد
سالی نگذشت
نفت ملی گشت
مهد شیران
ایران، ایران
دوران بکام تو
پاینده نام تو»
در این ابیات، شاعر با بهره‌گیری از تعابیری، چون طلوع صبح پیروزی، غلبه حق بر باطل و گریز اهریمن، ملی شدن صنعت نفت را فراتر از یک تصمیم اقتصادی و در قالب پیروزی تاریخی ملت ایران بازنمایی می‌کند. اشاره به اینکه «سالی نگذشت نفت ملی گشت» نیز بر سرعت تحقق این مطالبه پس از سال‌ها مبارزه و تلاش سیاسی تأکید دارد.
بند دوم سرود، بیش از آنکه به شرح پیروزی اختصاص داشته باشد، بر ضرورت پایداری و حفظ دستاورد‌های آن تأکید می‌کند. شاعر با اشاره به «فکر استوار عزم آهنین» و ضرورت داشتن همت بلند، آبادانی کشور را در گرو تلاش و اراده جمعی می‌داند. در پایان نیز با تکرار نام ایران، سرود را به بیانی از شور میهن‌دوستی و امید به آینده تبدیل می‌کند.
اهمیت این اثر تنها به محتوای شعر و آهنگ آن محدود نمی‌شود. بر اساس گزارش مطبوعاتی مربوط به زمان انتشار سرود، انجمن موسیقی ملی مراسمی برای معرفی و اجرای آن ترتیب داد و حسین مکی، از چهره‌های فعال نهضت ملی شدن نفت و عضو هیئت مختلط نفت، به دعوت انجمن در این برنامه حضور یافت. سرود در حضور او اجرا شد و مکی نیز ضمن قدردانی از رهی معیری و روح‌الله خالقی، ابراز امیدواری کرد که انجمن موسیقی ملی با تولید سرود‌های میهنی، در تقویت احساسات ملی و تربیت نسل‌های آینده نقش مؤثری ایفا کند. همچنین در گزارش آن روز، از برنامه‌ریزی برای ضبط اثر روی صفحه و پخش آن از رادیو تهران سخن به میان آمده بود؛ حتی احتمال پخش آن هم‌زمان با ورود دکتر مصدق به ایران نیز مطرح شده بود. «سرود نفت» را می‌توان نمونه‌ای از پیوند میان هنر و تحولات سیاسی در تاریخ معاصر ایران دانست؛ اثری که در بستر یکی از مهم‌ترین جنبش‌های استقلال‌خواهانه کشور خلق شد و کوشید دستاورد ملی شدن صنعت نفت را در قالب زبان شعر و موسیقی بازتاب دهد. این سند همچنین از نقش انجمن موسیقی ملی در همراهی فرهنگی با تحولات سیاسی آن روزگار حکایت دارد.
