نفت و ممنوعیت اعطای امتياز آن به كمپانی‌های خارج
پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ دکتر محمد مصدق با ارائۀ طرحی در چهاردهمین دوره قانونگذاری مجلس شورای ملی، تلاش کرد تا حاکمیت ایران بر منابع ملی خود را تضمین کند. این طرح که با هدف جلوگیری از هرگونه مداخله خارجی در امور نفتی کشور تدوین شده بود، نمایانگر دیدگاه مصدق در دفاع از خودبنیادی اقتصادی ایران است.مصدق با استناد به ضرورت حفظ منافع ملی، بر اهمیت تصویب سریع این طرح تأکید داشت. او نه تنها خواستار جلوگیری از اعطای هرگونه امتیاز نفتی به بیگانگان شد، بلکه پیشنهاد داد مذاکرات و تصمیمات مرتبط با منابع نفتی صرفاً تحت نظارت مجلس صورت گیرد. این طرح، علاوه بر تقویت استقلال کشور، مسئولیت‌پذیری دولت در برابر ملت را نیز برجسته می‌سازد.
نطق مصدق نشان‌دهندۀ درک او از مسائل اقتصادی، دیپلماتیک و سیاسی ایران در دوران پرتنش پس از جنگ جهانی دوم بود.
در اینخصوص در مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی آمده است:
دکتر مصدق: از نظر حفظ مصالح مملکت امضاء کنندگان طرح قانونی ذیل را تقدیم و تصویب آن را با دو فوریت درخواست می‌نمائیم.
ماده اول- هیچ نخست وزیر و وزیر و از اشخاصی که کفالت از مقام آن‌ها و یا معاونت می‌کنند نمی‌توانند راجع به امتیاز نفت با هیچیک از نمایندگان رسمی و غیر رسمی دُوَل مجاور و غیر مجاور و یا نمایندگان شرکت‌های نفت و هر کس غیر از این‌ها مذاکراتی که اثر قانونی دارد بکند و یا اینکه قراردادی امضا نماید.
ماده دوم – نخست‌وزیر و وزیران می‌توانند برای فروش نفت و طرزی که دولت ایران معادن نفت خود را استخراج و اداره میکند مذاکره نمایند و از جریان مذاکرات باید مجلس شورای ملی را مستحضر نمایند.
ماده سوم- متخلفین از مواد فوق به حبس مجرد از سه تا هشت سال و انفصال دائمی از خدمات دولتی محکوم خواهند شد.
ماده چهارم- تعقیب متخلفین از طرف دادستان و دیوان کشور محتاج به این نیست که مجلس شورای ملی آن‌ها را تعقیب نموده باشد و اجازه دهد دادستان مزبور وظیفه‌دار است که متخلفین از این قوانین را بر طبق قانون محاکمه وزرا مصوب ۱۶ و ۲۰ تیرماه ۱۳۰۷ تعقیب نماید.
این بود طرح من و این فکر را دو روز بعد از نطقی که راجع به امتیاز نمودم یکی از آقایان نمایندگان محترم که اجازه ندارم نامش را بگویم به من داد و آن روز صلاح نبود که پیشنهاد شود. زیرا دولتین آمریکا و انگلیس نمی‌خواستند با دولت اتحاد جماهیر شوروی راجع به کار نفت توحید مساعی کنند و پیشنهاد چنین طرحی گذشته از اینکه بیطرفانه تلقی نمی‌شد مورد هم نداشت زیرا عدم موافقت متفقین سبب بود که دولت ایران داخل مذاکره نشود، ولی امروز که قضیه دارد فرق میکند و امروز که روزنامه تایمز دولت شوروی را به اتفاق نصیحت میکند تصویب این طرح ضروری است. هیچ‌کس نمی‌تواند غیر از مجلس در مال ملت دخالت کند امروز مجلس با نظریات من راجع به ندادن امتیاز موافقت نموده و آن را در صلاح ملت می‌داند پس چه لزوم دارد که دولت امتیاز دهد و مجلس را در مقابل کار خاتمه یافته قرار دهد. ما نهی می‌کنیم دولت را که در این کار دخالت نکند و اگر روزی آمد که مجلس از این عقیده عدول کرد برای مجلس چه اشکالی دارد که این قانون را الغاء کند. تا مجلس متفرق و تحت‌تأثیر واقع نشده باید آن را تصویب کنیم هر گاه امروز این کار نشد دیگر جلسه‌ای منعقد نخواهد شد که این طرح تصویب شود. نفت چیزی نیست که دولت‌های بزرگ از آن صرف‌نظر کنند ما می‌گوییم که تمامیت و حاکمیت ما را که خودشان تصدیق نموده‌اند نقض نکنند و اگر مقصودشان کشورگشایی نیست و فقط نفت می‌خواهند با ما داخل مذاکره شوند و معامله نفت کنند. ما نباید نماینده بزرگ دولت دوست و مجاور خود را دست‌خالی روانه کنیم و آن دولت را مجبور به سازش با متفقین کنیم. متجاوز از صدسال ایران روی اصل موازنه استقلال خود را حفظ نمود و زمامداران بی‌اطلاع آن عصر می‌دانستند که سازش آن‌ها برای ما زیان است ولی وزیران امروز که قرارداد ۱۹۰۷ را مطالعه کرده‌اند چون همه ایمان و عقیده ندارند طالب دوام کارند به این اصل مسلم توجه می‌نمایند. هیچ‌کس نمی‌تواند بگوید که نفت نباید استخراج شود یا اینکه نفت شمال به جنوب برود و در آنجا به آمریکا فروخته شود. هیچ‌کس نمی‌تواند منکر این اصل اقتصادی شود که هر قدر مخارج استخراج و اداری و کرایه کم شود نفت بهتر می‌تواند در بازار بین‌المللی رقابت نماید و باز کسی نمی‌تواند منکر شود اگر دولت شوروی با متفقین ساخت و موانع گرفتن امتیاز را از بین برداشت دیگر خریدار نفت نیست و استخراج نفت به دست خود ما محال است. آن‌هایی که استخراج نفت را به بعد از جنگ محول می‌کنند غیر از اجرای مقاصد بیگانگان نظری ندارند. آقای نخست‌وزیر من عقیده خود را در مقابل خدا و وجدان گفتم و اگر قصور کنید شما و هیئت شما را خادم به مملکت نمی‌دانم. شما باید به استخراج نفت به دست خود ما اهمیت بدهید و برای این کار وزارت خاصی تشکیل دهید و هر چه زودتر یک وزیر صاحب‌عقیده و کاردان معین کنید و برای مردم بیکار تهیه کار نمایید که صلاح ما و متفقین در این است زیرا ما باید بین متفقین مجاور و دوست فاصله باشیم و صلح عالم را تأمین نمائیم. این طرحی است که تهیه شده است و از جوان‌های حساس مجلس خواهشمندیم بیایند این طرح را به امضای آقایان برسانند که این طرح رسمیت پیدا کند.
نایب‌رئیس - اجازه می‌فرمایید آقای دکتر این طرح را مطرح کنیم؟
دکتر مصدق - بلی این طرح است مطرح بفرمائید.
منبع
مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی، دوره 14، نشست 79، 7 آذر 1323.
