اوپک چگونه شکل گرفت؟
تأسیس سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) در شهریورماه ۱۳۳۹ نه‌تنها واکنشی اقتصادی به کاهش قیمت نفت، بلکه حاصل انباشت نارضایتی کشورهای نفت‌خیز از سلطه شرکت‌های بزرگ نفتی، گسترش ملی‌گرایی اقتصادی و تجربه ملی‌شدن نفت بود. این روند سرانجام ضرورت همگرایی و اتحاد تولیدکنندگان را آشکار ساخت و بسترساز تشکیل اوپک شد.
کد خبر: ۱۱۴۸۳ تاریخ انتشار : ۱۴۰۵/۰۶/۲۳
به‌روایت اسناد
بر اساس اسناد افشا شده در آرشیوهای سندی خارجی، می‌توان با اطمینان بالا گفت که برنامه‌ریزی برای کنار زدن محمد مصدق، نخست‌وزیر وقت ایران، دست‌کم دو سال پیش از وقوع کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ (۱۹۵۳) در بالاترین سطوح تصمیم‌گیری بریتانیا آغاز شده بود. این سند که در سال ۱۹۵۱ (۱۳۳۰) نگاشته شده به‌طور صریح، هدف نهایی «تغییر رژیم» در ایران را بیان کرده و ابزارهای تحقق آن، از جمله تبلیغات پنهان و حمایت از کودتای نظامی، با جزئیات مهمی مورد بحث قرار گرفته است.
کد خبر: ۱۱۴۲۱ تاریخ انتشار : ۱۴۰۵/۰۵/۲۷
۵ خرداد ۱۲۸۷، اولین اکتشاف نفت در ایران
در تاریخ نفت ایران، روز ۵ خرداد ۱۲۸۷ به سبب کشف اولین چاه نفت در منطقه مسجدسلیمان، از اهمیت فراوانی برخوردار است و صاحب‌نظران آن را مبدأ توجه جهانیان به نفت ایران و خاورمیانه قلمداد می‌کنند.
کد خبر: ۱۱۲۱۳ تاریخ انتشار : ۱۴۰۵/۰۳/۰۵
تنگه هرمز در اسناد لانه جاسوسی
سند شماره ۱۰۱ از «اسناد لانه جاسوسی» بیش از آنکه صرفاً گزارشی فنی از وضعیت کشتیرانی باشد، بازتابی از نگاه راهبردی واشنگتن به یک گلوگاه حیاتی در نظم انرژی و تجارت جهانی است. در متن سند، تنگه هرمز نه فقط به‌عنوان یک گذرگاه دریایی، بلکه به مثابه نقطه‌ای حساس در پیوند میان امنیت بین‌المللی، ثبات بازار نفت و منافع اقتصادی قدرت‌های غربی تصویر می‌شود.
کد خبر: ۱۱۱۷۸ تاریخ انتشار : ۱۴۰۵/۰۲/۲۸
ملی‌سازی بدون اخراج
در میان اسناد خاک‌خورده‌ی تاریخ نفت، گاهی به متنی برمی‌خوریم که بیش از یک گزارش اداری، نقشه‌ی تولد یک نظم اقتصادی است. گزارش محرمانه‌ی سفارت ایران در کاراکاس به تاریخ ۲۷ آذر ۱۳۵۴ یکی از همان متون است؛ سندی که نه‌تنها لحظه‌ی تولد صنعت نفت ملی‌شده‌ی ونزوئلا را ثبت کرده، بلکه چگونگی ساخته شدن این نظم و فروپاشی آن در امروز را توضیح می‌دهد.
کد خبر: ۱۰۸۹۱ تاریخ انتشار : ۱۴۰۴/۱۰/۱۵
به‌روایت اسناد
در آذر ۱۳۵۷، در اوج سرمای زمستان و همزمان با اعتصاب گسترده صنعت نفت، رئیس شرکت نفت همدان به استاندار اعلام کرد که توزیع نفت سفید باید به شدت کاهش یابد. استاندار که نگران کمبود در ایام محرم بود، درخواست کرد حداقل چند روز به روال سابق ادامه دهند. پاسخ صریح بود: «دستور از طرف شخص اول مملکت است.»
کد خبر: ۱۰۷۷۸ تاریخ انتشار : ۱۴۰۴/۰۹/۱۵
اولین نه! ایران به امتیازات نفتی؛
در اسناد وزارت خارجه ایران و گزارش‌های سفارت آمریکا کاملاً آشکار است که آمریکایی‌ها نفت شمال را فرصتی می‌دیدند برای نفوذ در منطقه قفقاز ـ خزر؛ مناسبات پس از جنگ جهانی اول به آنها اجازه داده بود با ضعف روسیه بلشویکی و فرسودگی بریتانیا، وارد خلأ قدرت شوند؛ زیر پوست این تلگراف‌ها یک جنگ واقعی قدرت در جریان بود. اسناد پیشِ رو زمینه‌ساز «نخستین تلاش ایران برای همکاری نفتی با آمریکا» است. معامله‌ای که نهایتاً در ۱۳۰۱-۱۳۰۲ شکست خورد، اما: پایه ذهنی آمریکایی‌ها برای حضور در ایران شکل گرفت.
کد خبر: ۱۰۷۳۹ تاریخ انتشار : ۱۴۰۴/۰۹/۰۱
نفت، نوسازی و بحران؛
رِلی شختر ، استاد دانشگاه بن‌گوریون، در مقاله‌ای تازه نشان می‌دهد که ثروت نفتی، نه تضمین‌کننده ثبات سیاسی بلکه سرچشمه نارضایتی و شکاف اجتماعی بود. شاه ایران و ملک فیصل هر دو کوشیدند با اصلاحات اقتصادی قدرت خود را استوار کنند، اما نوسازی از بالا در نهایت به بی‌ثباتی انجامید.
کد خبر: ۱۰۶۸۷ تاریخ انتشار : ۱۴۰۴/۰۸/۱۵
به گزارش روزنامه اطلاعات
در پی تشدید اختلافات میان دولت ایران و انگلستان بر سر مسئله‌ی نفت و کارشکنی‌های مداوم مقامات انگلیسی در امور داخلی کشور، دولت به ریاست دکتر محمد مصدق تصمیم به قطع کامل روابط سیاسی با انگلستان گرفت. این تصمیم ۲۶ مهرماه از رادیو تهران اعلام شد و بازتابی گسترده در مطبوعات داشت.
کد خبر: ۱۰۶۵۲ تاریخ انتشار : ۱۴۰۴/۰۷/۲۷
به‌روایت اسناد خارجی
در آستانه انقلاب اسلامی، رژیم پهلوی با شعار بازسازی عظمت امپراتوری ایران باستان و تبدیل ایران به قدرت برتر منطقه، مسیری را در پیش گرفته بود که پیامدهای آن سرنوشت ملت ایران را برای همیشه تغییر داد. سند پیش رو که در روزنامه نیویورک‌پست به تاریخ ۲۶ مارس ۱۹۷۶ (۶ فروردین ۱۳۵۵)، پرده از ابعاد مختلف این پروژه بلندپروازانه برمی‌دارد؛ از تبدیل نظام مشروطه به استبداد فردی و سرکوب تمامی مخالفان گرفته تا هزینه کردن ثروت عظیم نفت برای خرید تسلیحات پیشرفته از غرب و ایجاد یکی از قدرتمندترین ارتش‌های منطقه تحت نظارت مستقیم مستشاران آمریکایی. این گزارش که در اوج قدرت ظاهری رژیم نگاشته شده، با وجود تلاش برای نمایش تصویری مقتدرانه، ناخواسته تضادها و تنش‌های درونی جامعه ایران را نیز عیان می‌سازد؛ جامعه‌ای که با وجود درآمدهای کلان نفتی، با چالش‌هایی چون بی‌سوادی گسترده، فقدان تخصص فنی و تمرکز قدرت در دست یک نفر روبه‌رو بود. مطالعه این سند تاریخی، زمینه‌های اقتصادی و سیاسی و اجتماعی وقوع انقلاب اسلامی را شفاف‌تر می‌سازد.
کد خبر: ۱۰۶۳۴ تاریخ انتشار : ۱۴۰۴/۰۷/۱۸
ضمیمه‌ای که ضررش از قرارداد اصلی بیشتر بود
قرارداد گس-گلشائیان، که در سال ۱۳۲۸ به امضا رسید، تلاشی برای تعدیل قرارداد ۱۹۳۳ بود. قرارداد ۱۹۳۳ به‌شدت به نفع شرکت نفت بود و ایران را در موضع ضعف قرار داده بود. هدف قرارداد الحاقی افزایش سهم ایران از درآمدهای نفتی بود، اما کمیسیون نفت و منتقدان معتقد بودند که اصلاحات پیشنهادی ناکافی است و همچنان سلطه اقتصادی و سیاسی بریتانیا بر منابع نفتی ایران را مشروعیت می‌بخشد.
کد خبر: ۱۰۲۵۰ تاریخ انتشار : ۱۴۰۴/۰۲/۲۰
پیشنهادی که در دی ۱۳۶۰ مطرح شد
انتشار مقاله‌ای از جرج ویلسون، سناتور و تحلیلگر نظامی، در شماره یکشنبه واشنگتن پست در تاریخ ۶ ژانویه ۱۹۸۲، نه‌تنها توجه محافل سیاسی و نظامی در آمریکا را جلب کرد، بلکه بازتاب گسترده‌ای در ایران و منطقه خلیج‌فارس داشت. ویلسون در این مقاله... به طور خاص پیشنهاد داد که ارتش آمریکا با انجام تمرینات نظامی گسترده در بیابان‌های کالیفرنیا، که شرایط جغرافیایی مشابهی با مناطق نفت‌خیز جنوب غربی ایران دارد، خود را برای تصرف احتمالی این مناطق آماده سازد.
کد خبر: ۱۰۲۲۵ تاریخ انتشار : ۱۴۰۴/۰۲/۱۲
فریدون مجلسی، دیپلمات پیشین:
اشتباه مصدق این بود که فکر می‌کرد آمریکایی‌ها این‌قدر به ایران متکی هستند که مجبورند مثل صف نانوایی جلوی اسکله‌های ما برای بردن نفت بایستند و عملا آنها ثابت کردند که این کار را نمی‌کنند...
کد خبر: ۱۰۱۳۵ تاریخ انتشار : ۱۴۰۴/۰۱/۰۴
گزارش آماری نیویورک‌تایمز سه سال پیش از پیروزی انقلاب
هفته گذشته، دولت ایران اعلام کرد که انتظار می‌رود کشور در ۱۲ ماه آینده با کسری بودجه ۲.۴ میلیارد دلاری روبه‌رو شود و درآمد نفتی امسال ۳ میلیارد دلار کمتر از رقم پیش‌بینی‌شده ۲۲ میلیارد دلار باشد.
کد خبر: ۹۸۶۵ تاریخ انتشار : ۱۴۰۳/۱۱/۱۰
به روایت اسناد خارجی
جشنی در ورزشگاه صدهزار نفری آریامهر (آزادی فعلی) با حضور محمدرضا پهلوی برگزار شد که به قول «خبرگزاری رسمی فرانسه» حدود ۱۵۰ هزار نفر در آن جمع شده بودند. به دلیل ازدحام جمعیت تعدادی زخمی شده و نه نفر کشته شدند. روزنامه دیلی‌نیوز نیویورک به تاریخ ۲ آگوست ۱۹۷۳ (۱۱ مرداد ۱۳۵۲) به نقل از خبرگزاری رسمی پاریس این خبر را منتشر کرد.
کد خبر: ۹۸۳۵ تاریخ انتشار : ۱۴۰۳/۱۰/۲۲
حذف و تخریب تأسیسات و تجهیزات نفتی در خاورمیانه
75 سال از زمانی که رئیس جمهور هری ترومن طرح «حذف و تخریب تأسیسات و تجهیزات نفتی در خاورمیانه»( NSC 26/2) را تصویب کرد تا ارتش شوروی در صورت حمله به منطقه از استفاده از نفت خاورمیانه ناکام بماند، می گذرد. این سیاست از شرکت‌های نفتی آمریکایی و انگلیسی در خاورمیانه می‌خواست که تأسیسات و تجهیزات نفتی را از کار بیاندازند یا تخریب کنند و چاه‌های نفت منطقه را مسدود کنند. این سیاست در دوران ریاست جمهوری آیزنهاور تکامل یافت و با پیشنهاد انگلستان استفاده از سلاح های هسته ای برای تخریب سریع تجهیزات استخراج نفت در خاورمیانه(از جمله ایران) در دستور کار قرار گرفت.
کد خبر: ۹۶۷۷ تاریخ انتشار : ۱۴۰۳/۰۹/۱۳
12 آذر| ممنوعیت اعطای امتیازات نفتی
در هفتاد و نهمین نشست از چهاردهمین دوره قانون‌گذاری مجلس شورای ملی(آذر ماه 1323)، دکتر محمد مصدق با معرفی طرحی درصدد تصویب قوانینی برآمد که هدف آن صیانت از منافع ملی در حوزه نفت بود. این طرح شامل ممنوعیت مذاکرات یا عقد قراردادهای نفتی توسط مقامات دولتی با نمایندگان کشورهای خارجی و شرکت‌ها، الزام اطلاع‌رسانی به مجلس درباره هرگونه مذاکره مرتبط با استخراج و فروش نفت، و تعیین مجازات برای متخلفین بود.
کد خبر: ۹۶۷۰ تاریخ انتشار : ۱۴۰۳/۰۹/۱۲
دیدگاه
بخش دیدگاه محملی برای انعکاس نظرات اهل قلم، پژوهشگران و دانشگاهیان است تا آراء پژوهشی جدید خود را در دسترس علاقه مندان به تاریخ و فرهنگ ایران معاصر و تحولات انقلاب اسلامی قرار دهند. لذا ضمن سلب مسئولیت نسبت به محتوا و رویکرد علمی پژوهشگران، پایگاه مرکز اسناد انقلاب اسلامی پذیرای تمام جستارها، یادداشت ها و پژوهش‌هایی ست که در باب تاریخ ایران معاصر تدوین و نگاشته شده و آن را در اختیار دیگر علاقه مندان این حوزه قرار خواهد داد.
کد خبر: ۹۶۵۸ تاریخ انتشار : ۱۴۰۳/۰۹/۱۰
5 آذر | انقلاب ایرانی در خاطرات دولتمردان آمریکایی
مایک بلومنتال (وزیر خزانه داری آمریکا در دولت کارتر) در دسامبر 1978 (آذر 1357) از طرف واشینگتن به دلیل صحبت بر سر مسائل نفت و اقتصاد به تهران سفر و با شاه دیدار کرد. پشت پرده آمریکا از اعزام مقامات سیاسی و امنیتی خود به ایران دلگرمی شاه و تحریک او برای ادامه فعالیت بود. بلومنتال اما پس از دیدار با شاه بیان می کند که شاه قافیه را باخته و دیگر نمی تواند اوضاع کشور را مدیریت کند.
کد خبر: ۹۶۳۲ تاریخ انتشار : ۱۴۰۳/۰۹/۰۵
به مناسبت انتشار تقریظ مقام معظم رهبری بر کتاب ایستگاه خیابان روزولت
پس از تسخیر لانه جاسوسی، آمریکا باهدف اعمال فشار، واردات نفت از ایران را متوقف کرد. ایران که می‌خواست در اقدامی متقابل این ترفند آمریکایی ها را خنثی کند تصمیم بر استرداد انبوهِ دلارهای ایران در بانک های آمریکایی گرفت. وزارت خزانه داری آمریکا اما به دستور کارتر مانع شد و دلارهای ایرانی را بلوکه کرد. این ماجرا در کتاب ایستگاه خیابان روزولت که مزین به تقریظ رهبر معظم انقلاب شد روایت گردیده است.
کد خبر: ۹۶۱۷ تاریخ انتشار : ۱۴۰۳/۰۸/۳۰