آمریکا؛ حامی پنهان جنگ شیمیایی صدام علیه ایران
پایگاه اطلاعرسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ در روزهای اخیر مقامات آمریکایی در جدیدترین جنگ رسانهای خود را ایران متهم به ساخت بمب کثیف و استفاده آن علیه واشنگتن کردند. هرچند مقامات ایرانی پاسخهای قابل تاملی به این ادعای واهی دادهاند، اما نگاهی به تاریخ نه چندان دور؛ در همین چهار دهه گذشته نشان از معیارهای دوگانه ایالات متحده در عرصه سیاسی و مواجهه با مسائل جهانی دارد.
ایرانیان که خود یکی از بزرگترین قربانیان سلاحهای شیمیایی در جنگ هشت ساله با صدام بودهاند؛ حمایت جهان غرب از جنگ شیمیایی دیکتاتور عراق را فراموش نخواهند کرد. از این رو؛ بازخوانی تاریخی حمایتهای آمریکا از صدام در بکارگیری سلاحهای شیمیایی بر مبنای اسناد و گزارشهای مختلف داخلی و خارجی بیش از پیش ضرورت دارد.
در همین رابطه در کتاب «جنگ شیمیایی عراق علیه ایران» که توسط مرکز اسناد انقلاب اسلامی منتشر شده آمده است:
دولت عراق متعاقب جنگ ششروزهی اعراب و اسرائیلدر ژوئن ۱۹۶۷ روابط خود را با آمریکا قطع کرد؛ اما بعد از سرنگونی دولت پهلوی و تقابل ایران و آمریکا، برژینسکی، مشاور امنیت ملی کارتر از اوایل ۱۹۸۰ به بعد صدام را نیروی متعادلکنندهی ایران میدانست. گرایش و تمایلات دوستانه آمریکا نسبت به صدام از اینجا آغاز گردید و صدام نیز از این رویه جدید به گرمی استقبال کرد.
دولت عراق از آغاز جنگ تحمیلی از حمایت دو ابرقدرت یعنی شوروی و آمریکا برخوردار بود. به گزارش نیویورکتایمز برژینسکی، مشاور امنیت ملی کارتر در خرداد ۱۳۵۹ به امان پایتخت اردن رفت و با صدام بهصورت محرمانه دیدار کرد. هدف از این ملاقات که در حکم یک «شورای جنگی» به شمار میرفت بحث و مذاکره دربارهی راههای هماهنگ کردن فعالیتهای دو کشور و مخالفت با سیاستهای ایران بود. برژینسکی بهصراحت به صدام اظهار داشت که عراق هیچ خطری برای آمریکا ندارد. این امر به معنی حمایتِ تلویحیِ آمریکا از صدام و چراغ سبزی برای آغاز تهاجم به ایران بود.[۱]
جنگ ایران و عراق میتوانست منافع زیادی برای آمریکا داشته باشد و حمایت همهجانبهی آمریکا بهخصوص در زمینهی تسلیح عراق به سلاحهای شیمیایی را توجیه کند.(در همین رابطه بخوانید)
در ذیل به برخی از این موارد اشاره میشود:
- ازنظر دولتِ آمریکا جنگ و فشارهای سیاسی و اقتصادی ناشی از آن موجب فروکش کردن احساسات انقلابی مردم میشد و فضای انقلابی را آرام و مسالمتآمیز میکرد.
- نتایج جنگ، ایران را متقاعد میکرد تا بهمنظور تأمین نیازهای نظامی و تسلیحاتیاش به آمریکا روی بیاورد.
- جنگ ایران را مجبور میکرد تا از آرمانهای انقلابی خود دست برداشته و یا اگر در جنگ مغلوب عراق میشد، در هر دو صورت به نفع آمریکا خواهد بود.
- فشارهای سیاسی، اقتصادی و نظامی موجب نارضایتی مردم از دولت ایران میشد.
- ایجاد شکاف و اختلاف بین کشورهای اسلامی و جلوگیری از اتحاد جهان اسلام در برابر اسرائیل از دیگر اهداف آمریکا به شمار میرفت.[۲]

بنابراین اولین اقدام آمریکا این بود که در فروردین ۱۳۶۱ نام عراق را از فهرست کشورهای مظنون به حمایت از تروریسم بینالمللی حذف کرد. هر کشوری که نامش در این فهرست قرار میگرفت تابع «کنترل سیاست خارجی» قرار میگرفت و مبادلات تجاری آمریکا با آن کشور دشوار و از دریافت کمکهای آمریکا محروم میگردید. ازاینروآمریکا نام عراق را از فهرست کشورهای تروریستی خارج کرد تا بتواند به این کشور کمک کند.
مقامهای دولت آمریکا با در نظر گرفتن شکست صدام، آلمان غربی را تشویق میکردند تا مقادیر زیادی گاز سمّی و مواد اولیهی تولید سلاحهای شیمیایی را به عراق صادر کند. بدینترتیب آمریکاییها از طریق سیا و مجاری دیپلماتیک از فروش گاز سمّی به عراق آگاهی داشتند و بر این باور بودند تا زمانی که عراق از سلاحهای شیمیایی بهصورت محدود در دفاع از خود استفاده کند توسلش به این سلاح قابلدرک خواهد بود.[۳]
گاز خردل (ایپریت)[۴] که ارتش عراق آن را در عملیات خیبردر اسفند ۱۳۶۲ علیه نیروهای ایران به کار گرفت، نخستین محصول کارخانههای شیمیایی سامرا در سال ۱۹۸۳ / ۱۳۶۲ بود. در همین زمان وزیر امور خارجهی آمریکا که در بغداد به سر میبرد این جنایات عراق را نادیده گرفت. خبرگزاری جمهوری اسلامی به نقل از منابع آمریکایی در ۱۸ اسفند ۱۳۶۲ گزارش داد که عراق گاز خردل را در کارخانههای خود تولید میکند. همچنین روزنامه واشنگتنپست به نقل از مقامهای مذکور نوشت که شواهد نشان میدهد که عراق در سطحی محدود به تولید گاز کشندهی عصبی روی آورده است. به نظر میرسد عراق سه کارخانهی تولید گاز سمّی داشته باشد.[۵] بدینترتیب استفادهی عراق از انواع عوامل شیمیایی با آگاهی دولت آمریکا و سکوت مجامع بینالمللی بهتدریج افزایش یافت. افزون بر این، عراق به کمک کارشناسان کشورهای مختلف به تولید گازهای خفهکننده مانند اعصاب (تابون و سارین) و عوامل مؤثر بر خون (هیدرونیدسیانید) روی آورد.[۶]
همچنین دکتر عبدالله العانی مصریتبار[۷] به کمک یک تاجر عراقی که در ایالاتمتحده آمریکا تجارت میکرد محمولهای از «دی متیل فسفونات» را در نیمهی سال ۱۹۸۳ / ۱۳۶۲ به عراق فرستاد. از این ماده در تولید ماده سمّی سارین استفاده میشود. محمولهی بعدی به عراق ۵/۶ تن فلوئور پتاسیم بود که آن هم جزء تشکیلدهندهی سارین به شمار میرفت. دکتر عبدالله العانی با تمام شرکتهایی که برای کارخانههای تولید گاز خفهکنندهی عراق مواد و ترکیبات شیمیایی ارسال میکردند در تماس و معامله بود.[۸]
بدینترتیب دولت آمریکا بهمنظور مقابله با انقلاب اسلامی روابط دوستانهای را با دولت عراق برقرار کرد. دولت آمریکا بهمنظور پیروزی عراق در جنگ انواع سلاحهای متعارف و شیمیایی را در اختیار این دولت قرار میداد. صدام، حسین کامل را مأمور خرید تسلیحات شیمیایی و کشتارجمعی کرد. حسین کامل نقش مهمی در خریدهای تسلیحاتی صدام و انعقاد قراردادهایی در زمینهی دستیابی به سلاحهای شیمیایی، بیولوژیک و هستهای داشت.

حسین کامل دربارهی سابقهی ساخت سلاحهای شیمیایی عراق اظهار میدارد که این کشور پس از دستیابی حزب بعث به قدرت در سال ۱۹۶۸ اولین گام را بهمنظور اجرای برنامههای ساخت سلاحهای شیمیایی برداشت. در همین راستا وی ابتدا با شرکت فادلر در منطقهی روچستر[۹] در ایالت نیویورک ارتباط برقرار کرد تا در عراق تحت پوشش ساخت تأسیسات حشرهکش، کارخانه ساخت سلاح شیمیایی را ایجاد کند.[۱۰]
حسین کامل در ادامه از عقد قراردادی با یک شرکت انگلیسی[۱۱] خبر داده بود. این شرکت در تجهیز طرح ساخت کارخانه سلاحهای شیمیایی عراق کمک فراوانی کرد. سپس تماسهای مشابهی با شرکتهای آلمانی، سوئیسی، فرانسوی، هلندی، بلژیکی و ایتالیایی برقرار گردید. متعاقب آن، صدام دستور احداث کارخانه تولید سلاحهای شیمیایی را صادر کرد.
حسین کامل که از جانب صدام در انجام معاملات شیمیایی اختیار تام داشت، در مارس ۱۹۸۱ با عدهای از مشاور نظامی بهطور محرمانه به آمریکا عزیمت کرد. هدف وی از این سفر انعقاد قراردادی با صادرات فولاد منهتن واقع در جاده مادیون برای تحویل سلاحهای ممنوعهی سرّی بود. او در مذاکرات فهرستی از انواع سلاحهای شیمیایی و میکروبی را برای استفاده در جنگ علیه ایران به آمریکاییها ارائه داد. دولت آمریکا نیز با آگاهی از این معاملات آنها را انجام داد.[۱۲] حسین کامل پس از بازگشت به عراق به صدام اظهار داشت که غربیها همهگونه سلاح ازجمله سلاحهای شیمیایی و فسفری را به عراق تحویل خواهند داد.[۱۳]
نقش آمریکا از اواخر دههی ۱۹۷۰ میلادی در تجهیز عراق به سلاحهای شیمیایی آشکارتر گردید. صحیف الحداد (عراقی مقیم آمریکا) به کمک دلال معروف «دلول» فلسطینیتبار بین سالهای ۱۹۷۷ ـ ۱۹۸۳ (۱۳۵۶ ـ ۱۳۶۱ م) مواد اولیهی سلاحهای شیمیایی را از آمریکا برای دولت عراق خریداری میکرد. بدینترتیب دولت عراق توانست مواد اصلی تولید گازهای سارین یعنی «دی متیل فسفونات» را به دست آورد. همچنین دلال دیگر دکتر عبدالله «العانی» تحت پوشش مؤسسهی دولتی تولید آفتکش عراق یا سپ از شرکت بازرگانی هلندی[۱۴] «ک. بی. اس» پانصد تن مواد ترکیب گاز خردل و از شاخهی بلژیکی شرکت «نفت فیلیپس»[۱۵] نیز همین مواد را خریداری و به بغداد ارسال کرد.[۱۶] دکتر عبدالله العانی به همراه هیئتی در سال ۱۹۸۳ برای تهیه مواد اولیهی سلاحهای شیمیایی به شهر ساحلی ترنبورن هلند رفت. او ازام. ال. سافل، مدیر فروش شرکت ک بیاس، پانصد تن تیودیگلیکول[۱۷] را برای عراق خریداری کرد. این تذکر لازم است که مادهی مذکور اگر با اسیدکلریدریک مخلوط شود گاز خردل تولید میشود.

خبرگزاری جمهوری اسلامی در ۳ جولای ۱۹۸۴ / ۱۲ تیر ۱۳۶۳ جزئیات بیشتری از تحویل دو تن گاز منجمد از سوی ارتش آمریکا به عراق در ژانویه گذشته منتشر کرد. کمال خرازی، رئیس ستاد تبلیغات جنگ به خبرگزاری مذکور اظهار داشت که براساس اسناد موجود، نامهای در مورد انتقال مواد شیمیایی از کالیفرنیا به پایگاه نیروی هوایی ایالات متحده در توریجن[۱۸] اسپانیا و سپس حمل آن به بغداد توسط دو پرواز ویژه به شمارههای SR – ۷IE و F – SR – ۰۲ در ژانویه وجود دارد. [۱۹]همچنین وی افزود که آمریکا با عجله عکسالعمل نشان داد و اولین کشوری بود که رژیم عراق را به دلیل استفاده از سلاحهای شیمیایی علیه ایران محکوم کرد. اظهاراتی که توسط مقامهای آمریکا و عراق ایراد میشد مبین آن است که آمریکاییها خودشان هم سلاحهای شیمیایی را در اختیار عراق قرار میدهند و هم ریاکارانه این رژیم را محکوم میکنند.[۲۰]
همچنین مطبوعات به نقل از منابع آمریکایی گزارش دادند که دولت آمریکا در طول دو سال گذشته از تلاش عراق برای دستیابی به سلاحهای شیمیایی آگاهی داشته است. این در حالی است که مقامهای آمریکایی تنها دو هفته پس از حملات شیمیایی گستردهی عراق علیه ایران با نمایش تبلیغاتیْ صادرات هر نوع مواد شیمیاییِ مورداستفاده در تسلیحات شیمیایی را به عراق ممنوع اعلام کردند. آلن کرانستون[۲۱] سناتور آمریکایی پس از تکذیب رسمی وزارت خارجهی آمریکا تصدیق کرد که چند مؤسسهی آمریکایی تجهیزات سلاحهای شیمیایی را که علیه نیروهای ایران مورداستفاده قرار گرفت به عراق تحویل داده بودند.[۲۲] رونالد ریگان، رئیسجمهور آمریکا بعداً جلوی فروش و ارسال مواد اولیهی سلاحهای شیمیایی به عراق را گرفت. اما مدتی بعد که خبر توقیف کشتی آمریکایی، که حامل مواد شیمیایی به مقصد عراق بود، علنی گردید؛ نقش دولت آمریکا را در تأمین و تجهیز سلاحهای شیمیایی عراق آشکار ساخت.[۲۳] عبدالسلام خورشید در مقالهای ضمن اشاره به گزارشهای جراید مبنی بر جلوگیری مقامات آمریکایی از ارسال مواد شیمیایی بیشتر به عراق، سؤال کرده چگونه است دولت ریگان قبلاً از ارسال چنین مواد خطرناکی جلوگیری نکرده بود؟[۲۴] کاملاً واضح و مبرهن است که رژیم عراق بدون حمایت قدرتهای غربی و شرقی نمیتوانست به چنین اقداماتی مبادرت ورزد.

دولت آمریکا نهتنها در برابر جنایات عراق سالها سکوت کرد بلکه این کشور را با ارسال مواد و تجهیزات فراوان مساعدت نمود. مقامات عراق نزد کارشناسان آنسکام[۲۵] اعتراف کردند که در جنگ با ایران مقدار ۲۸۷۰ تن سلاح شیمیایی بهکار بردهاند[۲۶]. آمریکا با انتقال عوامل پاتوژن به عراق، این کشور را به تولید هزاران تن عوامل بیولوژیک شیمیایی تشویق کرد.[۲۷] یکی از مقامات دولت آمریکا به نام «فایر بانکس» نقش مهمی در انجام معاملاتِ سلاحهای شیمیایی با دولت عراق ایفا کرد. فایر بانکس پس از تلاشهای بسیار لابی دولت عراق در واشنگتن گردید. براساس اسناد وزارت دادگستری آمریکا، دولت عراق بین سالهای ۱۹۸۶ ـ ۱۹۹۰ م سه میلیون دلار به حساب فایر بانکس و شرکت حقوقی که وی در آن مشغول به کار بود، واریز کرد. فایر بانکس در سال ۱۹۸۸ م برای پیروزی جورج بوش[۲۸] در انتخابات ریاستجمهوری آمریکا تلاش میکرد. ازاینرو بوش پس از پیروزی در انتخابات فایر بانکس را به استخدام کابینهاش درآورد. این امر نشان میدهد که دولت آمریکا در طول جنگ تحمیلی حامی عراق و علیه ایران بود.[۲۹] دپلیپ هیرو[۳۰] در تاریخ ۱۲ شهریور ۱۳۸۱ فاش کرد که دولت آمریکا در سال ۱۹۸۸ میدانست که بغدادعلیه کُردها از سلاحهای شیمیایی استفاده میکند، اما چهارده سال مصلحتی سکوت کرد. ولی این دولت هنگامیکه منافع غرب در کویت به خطر افتاد، واکنش نشان داد. هیرو همچنین به خاطرات سرهنگ «ریک فرانکونا» از آژانس امنیت دفاعی آمریکا استناد میکند و مینویسد: صدام از سال ۱۹۸۳ تا ۱۹۸۸ حدود یکصد هزار واحد از انواع سلاحهای شیمیایی تولید کرد. رونالد ریگان، رئیسجمهور با آگاهی کامل نهتنها مخالفتی نکرد بلکه با ماهوارهای جاسوسی و هواپیماهای تجسسی آواکس[۳۱] مستقر در عربستان اطلاعات محرمانهی نظامی ایران را در اختیار عراق قرار میداد.[۳۲] نشریهی نیویورکتایمز در سال ۲۰۰۲ م به نقل از دولتمردان آمریکا فاش کرد که کابینهی ریگان در دههی ۱۹۸۰ م میدانست که ارتش عراق در جنگ علیه ایران از تسلیحات شیمیایی استفاده میکند، اما بهطور پنهانی ارتش عراق را در طراحی صحنههای نبرد کمک میکرد.

علاوه بر این، تلاشهای کنگرهی آمریکا نیز بهمنظور اعمال مجازاتهای اقتصادی علیه عراق به خاطر استفادهی این کشور از گازهای سمّی برای سرکوب مخالفین کُرد با شکست مواجه گردید. «کلیبورن پل» رئیس کمیته روابط خارجی سنا اظهار داشت شکست کنگره در این رابطه بهرغم چندین رأی موافق با اعمال این مجازاتها «تقریباً یک تراژدی» محسوب میشود. مجلس نمایندگان روز چهارشنبه یک لایحه جداگانه شامل این مجازاتها را تصویب کرد. این لایحه فروش تسلیحات دولتی و خصوصی آمریکا به عراق و همچنین فروش برخی اقلام تکنولوژی پیشرفته و مواد شیمیایی مورداستفاده در تولید تسلیحات شیمیایی به این کشور را منع میکرد، اما مخالفت تعدادی از سناتورها موجب گردید لایحهی مذکور در سنا موردبحث قرار نگیرد. دولت ریگان نیز با اعمال این مجازاتها مخالف بود. باوجود انکارهای عراق، دولت آمریکا اعلام کرد شواهد مستدلی مبنی بر استفاده عراق از سلاحهای شیمیایی علیه کُردها در اختیار دارد. اما مقامهای رسمی آمریکا میگفتند که دولت عراق قول داده که دیگر از چنین سلاحهایی استفاده نخواهد کرد.[۳۳] جرج بوش، رئیسجمهور آمریکا و جیمز بیکر، وزیر خارجهاش مصمم بودند تا عراق را به سلاحهای مخرب شیمیایی مسلح کنند. بوش و بیکر از زرادخانهی سلاحهای شیمیایی، هستهای و بیولوژیکی عراق آگاهی داشتند. بوش به ارسال سلاح شیمیایی به عراق مبادرت ورزید و بر این باور بود که عراق میبایست از سلاحهای شیمیایی در جنگ علیه ایران استفاده کند. [۳۴]ازاینرو دولت آمریکا هنگام استفادهی عراق از سلاحهای شیمیایی سکوت در پیش میگرفت.
جیمز تویت در گزارش کمیتهی بانکداری، مسکن و امور شهری سنای آمریکا در سال ۱۹۹۳ اظهار داشت که یک پروژهی تحقیقاتی در مورد کمک و صادرات سلاحهای شیمیایی در سنا شروع به کار کرده است. در یکی از جلسههای این کمیته در ۲۷ اکتبر ۱۹۹۲ فاش گردید که دولت آمریکا تجهیزاتِ سلاحهای شیمیایی، بیولوژیک، هستهای و سیستمهای موشکی را در اختیار دولت عراق قرار داده است.[۳۵]
منبع:
کتاب جنگ شیمیایی عراق علیه ایران (بررسی نظامی و حقوقی)، شیرزاد خدایی، مرکز اسناد انقلاب اسلامی
پینوشت:
[۱]. محسن رضایی میرقائد، جنگ به روایت فرمانده، صص ۳۷ ـ ۳۸
[۲]. فرهاد درویشی، ریشههای تهاجم (علل و زمینههای شروع جنگ)، ج ۱، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ۱۳۷۸، صص ۲۵ ـ ۲۶
[۳]. کنت آر. تیمرمن، سوداگری مرگ، ص ۲۷۱
[۴]. دکترهای از دانشگاه لیدس در تاریخ ۱۷ اسفند ۶۲ در مصاحبهای اعلام کرد که عراق با منابع شیمیایی خود توانایی تولید گاز خردل را به دست آورده است (سازمان اسناد و مدارک دفاع مقدس، سند شماره KH۰۴۳۲۶۳، برگ ۱).
[۵]. سازمان اسناد و مدارک دفاع مقدس، سند شماره KH۰۴۳۳۰۲، برگ ۱
[۶]. روزنامه ایران، شماره ۲۵۰۷، سال نهم، سهشنبه ۱۰ تیر ۱۳۸۲، ص ۱۲
[۷]. دکتر عبدالله العانی مصری تبار، یکی از دلالانی بود که از کشورهای غربی و شرقی مواد اولیه گازهای سمّی و سلاحهای شیمیایی را برای عراق خریداری میکرد.
[۸]. کنت آر. تیمرمن، پیشین، ص ۲۷۲
[۹]. Rochester
[۱۰]. علی الساقی، قراردادها و نیرنگها، ص ۵۹؛ البته به گفته حسین کامل صاحبان شرکت در ابتدا راضی به همکاری نبودند، اما آنها در قبال دریافت پول به همکاری متمایل شدند.
[۱۱]. Iej
[۱۲]. همان، صص ۳۲ ـ ۳۳
[۱۳]. علی الساقی، پیشین، صص ۵۹ و ۳۲ ـ ۳۳ و ۳۵ ـ ۳۶ و ۳۷
[۱۴]. «فرانسیس فان آنرات»، از اتباع هلند و یکی دیگر از دلالان انتقال مواد اولیه سلاحهای شیمیایی و گازهای سمّی از دیگر کشورها به عراق بود. او نقش مهمی در تهیه و انتقال مواد اولیه این گونه تسلیحات از شرکتها و کارخانههای اروپایی و آمریکایی به عراق داشت. برای مثال آنرات مواد اولیه تولید گاز خردل را از طریق بنادر بلژیک، ایتالیا، اردن و کویت به عراق حمل میکرد. همچنین وی مواد اولیهی سلاحهای شیمیایی را ازطریق شرکت آمریکایی «آلکوا» تهیه و از طریق بندر آنتورپ بلژیک به بندر عقبه در اردن حمل و سپس به بغداد منتقل میکرد. از این رو هنگامی که دولت ایران در اواخر سال ۱۹۸۳ از بازداشت آنرات به جرم تهیه و ارسال مواد اولیه سلاحهای شیمیایی به عراق آگاه گردید، علیه وی به دادگاه لاهه به اتهام جنایت جنگی (علیه نیروهای نظامی و غیرنظامی ایران) و نسلکشی (علیه کردها در حلبچه) اعلام جرم کرد. سرانجام دادگاه لاهه پس از جمعآوری اسناد و مستندات حقوقی در تاریخ ۲۳ دسامبر ۲۰۰۵ / ۲ دی ۱۳۸۴ وی را به پانزده سال زندان محکوم کرد و این حکم در دادگاه استیناف نیز به هفده سال افزایش یافت.
[۱۵]. Philips petroleum
[۱۶]. روزنامه ایران، شماره ۲۵۰۷، پیشین، ص ۱۲
[۱۷]. شایان ذکر است که از تیودیگلیکول در مقادیر کم برای ساخت جوهر قلم خودکار هم استفاده میشود.
[۱۸]. Torrejon
[۱۹]. بنابه گفته کمال خرازی این نامه را یک افسر نظامی ایالات متحده آمریکا به نام سرگرد پی، آر، پرایسز (P. R. Prices) امضا کرده بود.
[۲۰]. جنگ ایران و عراق در اسناد سازمان ملل (۱۳۶۳ ـ ۱۳۶۲) ۱۹۸۴، ج ۳، مرکز اسناد دفاع مقدس، تهران ۱۳۸۷، شماره سند شورای امنیت S/۱۶۶۵۶، ص ۱۷۳
[۲۱]. Alen Crunston
[۲۲]. همان
[۲۳]. روزنامه کیهان، شماره ۱۵۳۰۵، ۲۳ اسفند ۱۳۷۳، ص ۷
[۲۴]. سازمان اسناد و مدارک دفاع مقدس، سند شماره JM۰۲۳۴۵۸، برگ ۱
[۲۵]. آنسکام (Unscom) کمیسیون ویژه خلع سلاح سازمان ملل متحد
[۲۶]. گزارش کمیته امور بانکی و شهرسازی سنای آمریکا، ۲۷ اکتبر ۱۹۹۷ و نیویورک تایمز، ۲۶ مرداد ۱۳۸۱؛ نگاه کنید: روزنامه جام جم، شماره ۷۰۲، ۲۱ مهر ۱۳۸۱، مقاله سکوت بینالمللی؛ چرا؟، ص ۲۱
[۲۷]. گزارش روزنامه نیویورک تایمز، ۱۴ فوریه ۱۹۹۴، نگاه کنید: روزنامه جام جم، همان
[۲۸]. George Walker Bush
[۲۹]. جان سیمپسون، پیشین، صص ۹۱ ـ ۹۲
[۳۰]. روزنامهنگار سرشناس هفتهنامه آبزرور
[۳۱]. آواکس (AWACS, Airborne Warning And Control System): به سیستم «اخطار و کنترل هوابرد» گفته میشود که در درون هواپیمای فرماندهی و اطلاعاتی قرار دارد و یکی از پدیدههای جنگ الکترونیک محسوب میشود. شایان ذکر است که آمریکا دو هفته پس از آغاز جنگ تحمیلی چهار فروند هواپیمای آواکس را به عربستان سعودی تحویل داد تا این دولت اطلاعات جامعی را جمعآوری و به عراق ارسال کند. علاوه بر این دولت آمریکا از طریق ماهواره، اطلاعات را جمعآوری و در اختیار دولت بغداد قرار میداد (مارین ویلمس، قویترین شریک جرم: مواضع جانبدارانهی آمریکا در جنگ ایران و عراق، مترجم محمدعلی خرمی، تهران، مرز و بوم، ۱۳۹۲، ص ۹۶).
[۳۲]. روزنامه ایران، شماره ۲۵۰۷، ۱۰ تیر ۱۳۸۲، ص ۱۲
[۳۳]. روزنامه جمهوری اسلامی، شماره ۲۷۲۶، ۱ آبان ۱۳۶۷، ص ۳
[۳۴]. احمد عدنان القیسی، محرمانه (اسرار مسلح کردن عراق در جنگ با ایران: خاطرات احمد عدنان القیسی)، سوره مهر، چاپ سوم، ۱۳۸۷، ص ۷۳
[۳۵]. مایکل جی کلی، پیشین، صص ۳۹ ـ ۴۰